Þekkingargátt Safnaráðs - Breytingar notanda [is]

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-31T15:33:03Z

Klara Þórhallsdóttir:

== '''Handbók''' um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi ==
[[Mynd:Mynd nr. 1. bindi.jpg|miðja|frameless|675x675dp]]

'''''Handbók um varðveislu safnskosts''': fyrra bindi''

1. útgáfa – nóvember 2011

2. útgáfa – febrúar 2019

Þjóðminjasafn íslands

Ritið má afrita svo framarlega sem heimildar er getið.

'''Útgefendur''': Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn.

'''Ritstjóri''': Nathalie Jacqueminet.

'''Íslenskar þýðingar og staðfæringar í fyrstu útgáfu''': Ágústa Lyons Flosadóttir, löggiltur þýðandi; Nathalie

Jacqueminet, forvörður; Rannver Hannesson, pappírsforvörður; Þórdís Baldursdóttir, textílforvörður.

'''Umbrot/uppsetning''': Nathalie Jacqueminet.

'''Yfirlestur efnis í fyrstu útgáfu''': Anna Lísa Rúnarsdóttir, sviðsstjóri rannsókna- og varðveislusviðs á Þjóðminjasafni

Íslands; Bryndís Sverrisdóttir, sviðsstjóri miðlunarsviðs á Þjóðminjasafni Íslands; Hrefna Róbertsdóttir, sviðsstjóri

skjalasviðs á Þjóðskjalasafni Íslands; Kristjana Kristinsdóttir, skjalavörður á Þjóðskjalasafni Íslands; Linda

Ásdísardóttir, safnvörður á Byggðasafni Árnesinga; Þorgerður Hanna Hannesdóttir, pappírsforvörður á

Þjóðskjalasafni Íslands. Kafli um forvarnir og viðbrögð gegn vá: Trausti Leósson, byggingafræðingur, og Rögnvaldur

Ólafsson, lögreglufulltrúi – verkefnastjóri hjá Almannavörnum.

'''Prófarkalestur''': Áslaug J. Marinósdóttir.

'''Þakkir''': Einar Þorleifsson, Hafþór Yngvason, Harpa Þórsdóttir, Helga Vollertsen, Ívar Brynjólfsson, Kristín Halla

Baldvinsdóttir, Lýður Pálsson, Margrét Hallgrímsdóttir, Sigurjón B. Hafsteinsson og Þorbjörg Gunnarsdóttir.

Sérstakar þakkir fyrir ljósmyndir: Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands –

Háskólabókasafn, Marie Goormartich, Haraldur Þór Egilsson.

Fyrsta útgáfa styrkt af Þjóðhátíðarsjóði.

Byggt á bandarískri handbók, '''''National Park Museum Handbook, part I''''', með góðfúslegu leyfi þeirra: http://

www.nps.gov/museum/publications/handbook.html.

Fyrra bindi handbókarinnar um varðveislu safnkosts var tilnefnt til safnaverðlauna árið 2012.

== '''Formáli 1. útgáfu (2011)''' ==
Eitt mikilvægasta verkefnið á sviði þjóðminjavörslu felst í vandaðri varðveislu minja. Á síðustu áratugum hefur þekking og menntun á sviði forvörslu styrkst hér á landi og skilningur á mikilvægi þess að standa rétt að varðveislu þjóðminja aukist. Þjóðminjasafn Íslands er höfuðsafn á sviði þjóðminjavörslu og er hlutverk þess að vera leiðandi á því sviði. Rétt meðferð og forvarsla stuðlar að vandaðri varðveislu viðkvæmra muna. Það er því mikilvægur áfangi nú þegar fyrsta handbók um varðveislu safnkosts er gefin út hér á landi. Handbókin mun nýtast söfnum, kirkjum og öllum þeim sem þurfa að umgangast menningarminjar og tryggja varðveislu þeirra sem best til komandi kynslóða. Útgáfa handbókarinnar er liður í fræðslustarfi Þjóðminjasafns Íslands, sem með útgáfu handbókarinnar leggur sitt af mörkum til aukinnar fagmennsku á sviði forvörslu í söfnum landsins. Tilurð útgáfunnar var einmitt brýn þörf innan safna og kirkna á faglegri ráðgjöf um varðveislu viðkvæmra muna í samræmi við íslenskar aðstæður. Handbókin er gefin út rafrænt með það fyrir augum að gera hana aðgengilega öllum þeim sem not hafa fyrir efni hennar og unnin með það að leiðarljósi að unnt verði að bæta við efni reglulega.

Öll viðurkennd söfn starfa samkvæmt siðareglum ICOM (Alþjóðaráðs safna) og er þar fjallað um hvernig standa beri að varðveislu safnkosts og að leiðbeiningar og viðmið eiga að tryggja fagleg vinnubrögð með langtímavarðveislu safnkosts að leiðarljósi. Í handbókinni er að finna leiðbeiningar um aðferðir og leiðir til þess að tryggja bestu varðveisluskilyrði. Handbók um varðveislu safnkosts er byggð á National Park Service Museum Handbook sem mælt er með af ICCROM (Alþjóðastofnun um rannsóknir og varðveislu menningarminja) og Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) og er staðfærð af sérfræðingum hér landi á sviði forvörslu. Verkefnið hefur verið unnið í samstarfi við Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn með tilstyrk frá Þjóðhátíðarsjóði. Fyrir hönd Þjóðminjasafns Íslands og samstarfsaðila um útgáfu bókarinnar þakka ég þeim sérfræðingum sem unnið hafa að gerð bókarinnar fyrir þeirra mikilsverða framlag. Sérstakar þakkir færi ég Nathalie Jacqueminet, fagstjóra forvörslu hjá Þjóðminjasafni, fyrir frumkvæði og hennar mikilsverða framlag. Handbókin er hugsuð sem verkfæri fyrir söfn og aðra sem þá sem not hafa fyrir ráð og leiðsögn um varðveislu gripa. Er það von mín að útgáfa handbókarinnar muni leiða til vandaðrar varðveislu safngripa, kirkjugripa og þjóðminja almennt, sem og aukinnar samvinnu og samráðs þar um. Handbókinni er ætlað að vera vegvísir á þeirri leið.

Margrét Hallgrímsdóttir,

þjóðminjavörður

== INNGANGUR ==

=== 1. Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára). Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2. Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna. Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða. Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|thumb|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld. ]]
Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um [[wikipedia:List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration|sögu forvörslu]]: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

=== 3. Siðareglur styrkjandi forvörslu<ref>[http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/. http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/.]</ref> ===
Eingöngu menntaðir forverðir geta sinnt styrkjandi forvörslu.<ref>[http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/. http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/.]</ref>

Cesari Brandi (1906–1988), ítalskur safnafræðingur, var fyrstur til að setja fram kenningar í nútíma-forvörslu í frægri bók sem kom út árið 1963.<ref>Brandi Cesare, Teoria del restauro, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 1963 (2. útg. Torino, Einaudi, 1977).</ref> Þar lýsti hann meðal annars markmiðum forvörslu með þremur lykilorðum:

* '''Stöðugleiki''' (e. ''stability''). Efni og aðgerðir verða að haldast stöðugar í 50 ár eða lengur þannig aðforvarsla sé óþörf á þessu tímabili.

* '''Afturkallanleiki''' (e. ''reversibility''). Nauðsynlegt er að hægt sé að fjarlægja efni, sem notuð hafaverið til að forverja, á auðveldan hátt.

* '''Greinileiki''' (e. ''readibility''). Styrkjandi forvarsla veldur ekki alltaf útlitsbreytingum og getur veriðalveg ósýnileg almenningi. Viðgerðin verður þó að vera greinileg fagfólki (annars telst viðgerðinfölsun).

Til viðbótar eru tvær meginreglur:

* Í forvörslu eru einungis notuð viðurkennd efni sem hafa verið rannsökuð af vísindamönnum eðahafa reynst vel í áratugi.

* Forvörsluskýrsla, með lýsingum á ástandi gripsins áður en forvarsla hófst, meðferð ogefnisnotkun, fylgir alltaf gripnum.<ref>Þegar beiðni um forvörslu berst á eftirfarandi ferli að fara af stað: Gripurinn (eða skjalið) er skoðaður vandlega. Gerð er ástandsskýrsla sem lýsir samsetningu gripsins/skjalsins, efnislega og tæknilega. Einnig eru breytingar eða gamlar lagfæringar skoðaðar. Núverandi ástandi gripsins/ skjalsins (varðveisluástandi) er lýst og einnig er reynt að finna skýringar á ástandinu og meta hversu lengi gripurinn/skjalið hefur verið í þessu ástandi. Hver gripur er einstakur og krefst rannsóknar. Þá þarf að huga vel að efnisval, sem er grundvallaratriði vegna þess að efni getur haft mjög skaðleg áhrif og eyðilagt gripinn/skjalið. Öll vinna forvarða skal skila sér í skýrslum sem innihalda mikilvægar upplýsingar sem munu nýtast þegar næsta kynslóð forvarða tekur við.</ref>

=== 4. Heimildir ===
Mikilvægt er að safna og skrá niður heimildir áður en styrkjandi forvarsla er framkvæmd vegna þess að með tímanum hverfur ákveðin „saga“ gripsins/skjalsins. Hver kynslóð hefur sín viðmið. Tíðarandi og tíska eru síbreytileg og er nauðsynlegt að hafa það í huga þegar átt er við safnkost.

Gott dæmi um það er þegar yfirmálning er fjarlægð af málverki til að endurheimta eldra útlit en um leið glatast vitneskja um viðhorf manna til verksins á ákveðnu tímabili.

Hreinsun er meðal þeirra aðgerða sem oftast er deilt um.<ref>Sjá <nowiki>http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/15_3/feature.html</nowiki>.</ref> Jafnvel rykhreinsun getur verið umdeild. Hversu hreinn getur 300 ára gripur/skjal verið? Hvað er verið að meina með „hreint“? Á pappír 300 ára gamals skjals að vera jafnhvítur og hann var upprunalega eða á 100 ára gamall gripur að virðast ónotaður? Í dag kjósum við helst að halda ákveðnu yfirbragði, t.d. eirgrænum lit (patínu), sem segir okkur að gripurinn sé gamall.

Þetta er hugsunarháttur nútímans í okkar vestræna samfélagi. Hugsunarhátturinn hefur hins vegar ekki alltaf verið þannig og hann endurspeglar heldur ekki alþjóðlegt samkomulag um varðveislu gripa. Austræn og afrísk menningarsamfélög notast til dæmis við aðrar forsendur.

[[Mynd:Mynd nr1og2 bls.6.jpg|miðja|thumb|982x982dp|'''Mynd 1:''' Nærmynd af málverki. Myndin er upphaflega frá 15. öld. Málað hefur verið yfir þetta svæði löngu síðar vegna annarra tískustrauma eða breytingar á smekk manna. '''Mynd 2''': Eftir hreinsun er myndin líkari upprunalegu útliti sínu. Aðgerðin er varanleg og mikilvægt er að skrá heimildir vandlega vegna þess að þessi yfirmálun hefur sögulegt gildi.]]Forvörður metur afleiðingar hreinsunar út frá varðveislusjónarmiði. Hvenær skapar ryk eða önnur óhreinindi hættu fyrir gripi eða skjöl? Hversu mikið er nauðsynlegt að fjarlægja án þess að breyta útliti gripsins/skjalsins á róttækan hátt? Yfirleitt eru fleiri leiðir en ein færar. Því er nauðsynlegt að tryggja góðan skilning milli eiganda safnkosts og forvarðarins.

Nauðsynlegt er að rökstyðja allar ákvarðanir um forvörslu og að geta greint á milli hvort viðgerðin sé gerð í samræmi við upprunaleikann og í anda hans en sé ekki undir áhrifum smekks einstaklinga.

=== 5. Fyrirbyggjandi forvarsla ===
<blockquote>„Fyrirbyggjandi forvarsla er mikilvægur liður í rekstri safna og umsjón safneignar. Það er ein helsta skylda alls safnafólks að búa vel að safngripum í sinni vörslu og verja þá, hvort sem er við geymslu, á sýningum eða í flutningum.“

Siðareglur ICOM: 2.23 Fyrirbyggjandi forvarsla <ref>6 <nowiki>http://icom.is/</nowiki></ref></blockquote>

Söfnum er skylt að sinna fyrirbyggjandi forvörslu í daglegu starfi. Í því felst að skapa ákjósanlegt umhverfi í sýningarsölum og geymslum til að tryggja langtímavarðveislu safnkosts. Upphaf fyrirbyggjandi aðgerða má rekja til endurskoðunar á forvörslumeðferðum og afleiðingum þeirra. Tilgangslaust er að gera við grip/skjal sem síðan er geymdur í lélegu og skaðlegu umhverfi því að viðgerðin eldist hraðar en gripurinn sjálfur og safnkosturinn þarf þá frekari meðferð. Merkilegt dæmi um viðamikið verkefni á sviði fyrirbyggjandi forvörslu er hollenska áætlunin „Delta Plan“<ref>M. Kirby Talley Jr., 1999: The Delta Plan: A nationwide rescue operation. Museum International 51:1 jan.–mars, bls. 11–15. Birt á Internetinu 4. febr. 2003: <nowiki>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-0033.00185</nowiki></ref> (1989) þar sem hollenski menningararfurinn var skoðaður með tilliti til varðveisluástands og metinn í heild sinni.

Styrkjandi forvarsla er dýr og tímafrek og því er ákjósanlegt að koma í veg fyrir skemmdir þegar kostur er. Ólíkt styrkjandi forvörslu, sem krefst menntaðra forvarða, er fyrirbyggjandi forvarsla vettvangur sem allir geta tekið þátt í á mismunandi stigum þannig að miklu fleiri gripir fái rétta meðhöndlun. Lykilatriði í fyrirbyggjandi forvörslu er þekking á eðli og eiginleikum safnkosts.

=== 6. Söfn ===
Skilgreining á því hvað telst safn er að finna í safnalögum.<ref>[https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html. https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html.]</ref> Hugtakið „safn“ er notað um allar gerðir safna sem sinna minjavörslu og gegna þar með varðveisluhlutverki: minjasöfn, listasöfn, skjalasöfn, náttúrugripasöfn, bókasöfn og sérsöfn.

Hugtakið „gripur“ er notað um allar gerðir safnkosts, þar með talið muni, fornleifar, listaverk, skjöl, bækur, náttúruminjar og mannvirki.

=== 7. Safnkostur, gripir, skjöl ===
Safnkostur er menningararfur. Gripir/skjöl geta haft sögulegt, listfræðilegt eða tilfinningalegt gildi. Mat á menningarverðmæti gripa/skjala hefur áhrif á varðveislu þeirra og forgang í forvörslu. Í handbókinni verður ekki tekið tillit til þessa sjónarmiðs heldur verður lögð áhersla á að hugsa um gripina/skjölin út frá efnislegum eiginleikum þeirra.

Efni í safngripum eru mjög fjölbreytt. Þau geta verið lífræn,<ref>Lífræn efni eru þau efni sem byggð eru á efnafræði kolefnis.</ref> ólífræn (steinefni) eða gerviefni.<ref>Gerviefni, eða efni sem unnin eru á efnafræðilegan hátt, skiptast í a) hálfgerviefni, sem gerð eru úr trjám, t.d. furu, og eru þau því sellulósahráefni (beðmi), og b) algerviefni, sem er unnið úr lofttegundum (súrefni, vetni og köfnunarefni); kolum eða kolaösku; olíu, laxerolíu eða jarðgasi.</ref> Yfirleitt eru gripir samsettir úr fleiri en einu efni. Efni hafa mismunandi efnafræðileg einkenni og svörun gagnvart umhverfi sínu. Þau eldast mishratt og á mismunandi hátt. Þetta gerir það að verkum að erfitt getur verið að skapa fullkomið umhverfi til að tryggja stöðugleika gripa. Skjöl eru flest úr pappír eða öðrum lífrænum efnum (t.d. skinn). Varðveisla stafrænna skjala er nýlegt og flókið viðfangsefni fyrir söfn. Víðs vegar um heiminn eru sérfræðingar að vinna að langtímavarðveislu-aðferðum fyrir þennan viðkvæma menningararf.

Fyrsta bindi handbókarinnar innheldur þrjá meginkafla. Í kafla I er fjallað um niðurbrot efna og orsök þess. Í kafla II er lögð áhersla á langtímavarðveislu safnkosts í safngeymslum, ásamt pökkun hans. Í síðasta kafla er farið yfir öryggismál safna og gerð neyðaráætlunar.

'''Undirstrikuðu blálituðu''' orðin víða í textanum eru tengd við ítarefni á netinu.

Handbók um varðveislu safnkosts

Fyrra bindi

== Kafli I - HRÖRNUN SAFNKOSTS ==

=== 1.Innri þættir sem valda hrörnun safnkosts ===

==== 1.1 Hrörnun og niðurbrot safngripa/skjala ====
Hrörnun er hvers kyns eðlis- eða efnafræðileg breyting á ásigkomulagi hlutar. Ekki verður hjá hrörnun komist. Hún er náttúrulegt ferli sem kemur hlutum í eðlis- og efnafræðilegt jafnvægi við nánasta umhverfi sitt. Skipta má tegundum hrörnunar í tvo meginflokka: eðlisfræðilega hrörnun og efnafræðilega hrörnun. Oft gerist hvort tveggja samtímis.

===== 1.1.1 Efnafræðileg hrörnun =====
Efnafræðileg hrörnun er hvers kyns breyting hlutar sem felur í sér breytta efnasamsetningu hans. Hún tekur til breytinga á stigi frumeinda og sameinda. Efni breytist yfirleitt þegar það hvarfast við annað efni (vegna mengunar, vatns, úrgangs örvera og meindýra eða við geislun ljóss og varma). Dæmi um efnabreytingar eru m.a. þegar:

* ýmis lífræn efni hvítna
* blettir koma á pappírsskjöl af súrum aðliggjandi efnum

* pappír úr pappírskvoðu dökknar og verður stökkur

* litarefni skemmast af loftmengun eða hvarfast við önnur litarefni

* litir og litarefni upplitast

* resín dökkna

* textíltrefjar verða stökkar

* plastefni mynda [[wikipedia:Cross-link|krosstengi]]
* viður fúnar af völdum sveppagróðurs

* málmar oxast (ryðga)

* málmur og steinn tærist vegna loftmengunar

* efni brennur eða sviðnar í eldi 

<references />
__FORCETOC__
__INDEX__

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-31T14:22:00Z

Klara Þórhallsdóttir:

== '''Handbók''' um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi ==
[[Mynd:Mynd nr. 1. bindi.jpg|miðja|frameless|675x675dp]]

'''''Handbók um varðveislu safnskosts''': fyrra bindi''

1. útgáfa – nóvember 2011

2. útgáfa – febrúar 2019

Þjóðminjasafn íslands

Ritið má afrita svo framarlega sem heimildar er getið.

'''Útgefendur''': Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn.

'''Ritstjóri''': Nathalie Jacqueminet.

'''Íslenskar þýðingar og staðfæringar í fyrstu útgáfu''': Ágústa Lyons Flosadóttir, löggiltur þýðandi; Nathalie

Jacqueminet, forvörður; Rannver Hannesson, pappírsforvörður; Þórdís Baldursdóttir, textílforvörður.

'''Umbrot/uppsetning''': Nathalie Jacqueminet.

'''Yfirlestur efnis í fyrstu útgáfu''': Anna Lísa Rúnarsdóttir, sviðsstjóri rannsókna- og varðveislusviðs á Þjóðminjasafni

Íslands; Bryndís Sverrisdóttir, sviðsstjóri miðlunarsviðs á Þjóðminjasafni Íslands; Hrefna Róbertsdóttir, sviðsstjóri

skjalasviðs á Þjóðskjalasafni Íslands; Kristjana Kristinsdóttir, skjalavörður á Þjóðskjalasafni Íslands; Linda

Ásdísardóttir, safnvörður á Byggðasafni Árnesinga; Þorgerður Hanna Hannesdóttir, pappírsforvörður á

Þjóðskjalasafni Íslands. Kafli um forvarnir og viðbrögð gegn vá: Trausti Leósson, byggingafræðingur, og Rögnvaldur

Ólafsson, lögreglufulltrúi – verkefnastjóri hjá Almannavörnum.

'''Prófarkalestur''': Áslaug J. Marinósdóttir.

'''Þakkir''': Einar Þorleifsson, Hafþór Yngvason, Harpa Þórsdóttir, Helga Vollertsen, Ívar Brynjólfsson, Kristín Halla

Baldvinsdóttir, Lýður Pálsson, Margrét Hallgrímsdóttir, Sigurjón B. Hafsteinsson og Þorbjörg Gunnarsdóttir.

Sérstakar þakkir fyrir ljósmyndir: Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands –

Háskólabókasafn, Marie Goormartich, Haraldur Þór Egilsson.

Fyrsta útgáfa styrkt af Þjóðhátíðarsjóði.

Byggt á bandarískri handbók, '''''National Park Museum Handbook, part I''''', með góðfúslegu leyfi þeirra: http://

www.nps.gov/museum/publications/handbook.html.

Fyrra bindi handbókarinnar um varðveislu safnkosts var tilnefnt til safnaverðlauna árið 2012.

== '''Formáli 1. útgáfu (2011)''' ==
Eitt mikilvægasta verkefnið á sviði þjóðminjavörslu felst í vandaðri varðveislu minja. Á síðustu áratugum hefur þekking og menntun á sviði forvörslu styrkst hér á landi og skilningur á mikilvægi þess að standa rétt að varðveislu þjóðminja aukist. Þjóðminjasafn Íslands er höfuðsafn á sviði þjóðminjavörslu og er hlutverk þess að vera leiðandi á því sviði. Rétt meðferð og forvarsla stuðlar að vandaðri varðveislu viðkvæmra muna. Það er því mikilvægur áfangi nú þegar fyrsta handbók um varðveislu safnkosts er gefin út hér á landi. Handbókin mun nýtast söfnum, kirkjum og öllum þeim sem þurfa að umgangast menningarminjar og tryggja varðveislu þeirra sem best til komandi kynslóða. Útgáfa handbókarinnar er liður í fræðslustarfi Þjóðminjasafns Íslands, sem með útgáfu handbókarinnar leggur sitt af mörkum til aukinnar fagmennsku á sviði forvörslu í söfnum landsins. Tilurð útgáfunnar var einmitt brýn þörf innan safna og kirkna á faglegri ráðgjöf um varðveislu viðkvæmra muna í samræmi við íslenskar aðstæður. Handbókin er gefin út rafrænt með það fyrir augum að gera hana aðgengilega öllum þeim sem not hafa fyrir efni hennar og unnin með það að leiðarljósi að unnt verði að bæta við efni reglulega.

Öll viðurkennd söfn starfa samkvæmt siðareglum ICOM (Alþjóðaráðs safna) og er þar fjallað um hvernig standa beri að varðveislu safnkosts og að leiðbeiningar og viðmið eiga að tryggja fagleg vinnubrögð með langtímavarðveislu safnkosts að leiðarljósi. Í handbókinni er að finna leiðbeiningar um aðferðir og leiðir til þess að tryggja bestu varðveisluskilyrði. Handbók um varðveislu safnkosts er byggð á National Park Service Museum Handbook sem mælt er með af ICCROM (Alþjóðastofnun um rannsóknir og varðveislu menningarminja) og Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) og er staðfærð af sérfræðingum hér landi á sviði forvörslu. Verkefnið hefur verið unnið í samstarfi við Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn með tilstyrk frá Þjóðhátíðarsjóði. Fyrir hönd Þjóðminjasafns Íslands og samstarfsaðila um útgáfu bókarinnar þakka ég þeim sérfræðingum sem unnið hafa að gerð bókarinnar fyrir þeirra mikilsverða framlag. Sérstakar þakkir færi ég Nathalie Jacqueminet, fagstjóra forvörslu hjá Þjóðminjasafni, fyrir frumkvæði og hennar mikilsverða framlag. Handbókin er hugsuð sem verkfæri fyrir söfn og aðra sem þá sem not hafa fyrir ráð og leiðsögn um varðveislu gripa. Er það von mín að útgáfa handbókarinnar muni leiða til vandaðrar varðveislu safngripa, kirkjugripa og þjóðminja almennt, sem og aukinnar samvinnu og samráðs þar um. Handbókinni er ætlað að vera vegvísir á þeirri leið.

Margrét Hallgrímsdóttir,

þjóðminjavörður

== INNGANGUR ==

=== 1. Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára). Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2. Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna. Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða. Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|thumb|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld. ]]
Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um [[wikipedia:List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration|sögu forvörslu]]: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

=== 3. Siðareglur styrkjandi forvörslu<ref>[http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/. http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/.]</ref> ===
Eingöngu menntaðir forverðir geta sinnt styrkjandi forvörslu.<ref>[http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/. http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/.]</ref>

Cesari Brandi (1906–1988), ítalskur safnafræðingur, var fyrstur til að setja fram kenningar í nútíma-forvörslu í frægri bók sem kom út árið 1963.<ref>Brandi Cesare, Teoria del restauro, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 1963 (2. útg. Torino, Einaudi, 1977).</ref> Þar lýsti hann meðal annars markmiðum forvörslu með þremur lykilorðum:

* '''Stöðugleiki''' (e. ''stability''). Efni og aðgerðir verða að haldast stöðugar í 50 ár eða lengur þannig aðforvarsla sé óþörf á þessu tímabili.

* '''Afturkallanleiki''' (e. ''reversibility''). Nauðsynlegt er að hægt sé að fjarlægja efni, sem notuð hafaverið til að forverja, á auðveldan hátt.

* '''Greinileiki''' (e. ''readibility''). Styrkjandi forvarsla veldur ekki alltaf útlitsbreytingum og getur veriðalveg ósýnileg almenningi. Viðgerðin verður þó að vera greinileg fagfólki (annars telst viðgerðinfölsun).

Til viðbótar eru tvær meginreglur:

* Í forvörslu eru einungis notuð viðurkennd efni sem hafa verið rannsökuð af vísindamönnum eðahafa reynst vel í áratugi.

* Forvörsluskýrsla, með lýsingum á ástandi gripsins áður en forvarsla hófst, meðferð ogefnisnotkun, fylgir alltaf gripnum.<ref>Þegar beiðni um forvörslu berst á eftirfarandi ferli að fara af stað: Gripurinn (eða skjalið) er skoðaður vandlega. Gerð er ástandsskýrsla sem lýsir samsetningu gripsins/skjalsins, efnislega og tæknilega. Einnig eru breytingar eða gamlar lagfæringar skoðaðar. Núverandi ástandi gripsins/ skjalsins (varðveisluástandi) er lýst og einnig er reynt að finna skýringar á ástandinu og meta hversu lengi gripurinn/skjalið hefur verið í þessu ástandi. Hver gripur er einstakur og krefst rannsóknar. Þá þarf að huga vel að efnisval, sem er grundvallaratriði vegna þess að efni getur haft mjög skaðleg áhrif og eyðilagt gripinn/skjalið. Öll vinna forvarða skal skila sér í skýrslum sem innihalda mikilvægar upplýsingar sem munu nýtast þegar næsta kynslóð forvarða tekur við.</ref>

=== 4. Heimildir ===
Mikilvægt er að safna og skrá niður heimildir áður en styrkjandi forvarsla er framkvæmd vegna þess að með tímanum hverfur ákveðin „saga“ gripsins/skjalsins. Hver kynslóð hefur sín viðmið. Tíðarandi og tíska eru síbreytileg og er nauðsynlegt að hafa það í huga þegar átt er við safnkost.

Gott dæmi um það er þegar yfirmálning er fjarlægð af málverki til að endurheimta eldra útlit en um leið glatast vitneskja um viðhorf manna til verksins á ákveðnu tímabili.

Hreinsun er meðal þeirra aðgerða sem oftast er deilt um.<ref>Sjá <nowiki>http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/15_3/feature.html</nowiki>.</ref> Jafnvel rykhreinsun getur verið umdeild. Hversu hreinn getur 300 ára gripur/skjal verið? Hvað er verið að meina með „hreint“? Á pappír 300 ára gamals skjals að vera jafnhvítur og hann var upprunalega eða á 100 ára gamall gripur að virðast ónotaður? Í dag kjósum við helst að halda ákveðnu yfirbragði, t.d. eirgrænum lit (patínu), sem segir okkur að gripurinn sé gamall.

Þetta er hugsunarháttur nútímans í okkar vestræna samfélagi. Hugsunarhátturinn hefur hins vegar ekki alltaf verið þannig og hann endurspeglar heldur ekki alþjóðlegt samkomulag um varðveislu gripa. Austræn og afrísk menningarsamfélög notast til dæmis við aðrar forsendur.

[[Mynd:Mynd nr1og2 bls.6.jpg|miðja|thumb|982x982dp|'''Mynd 1:''' Nærmynd af málverki. Myndin er upphaflega frá 15. öld. Málað hefur verið yfir þetta svæði löngu síðar vegna annarra tískustrauma eða breytingar á smekk manna. '''Mynd 2''': Eftir hreinsun er myndin líkari upprunalegu útliti sínu. Aðgerðin er varanleg og mikilvægt er að skrá heimildir vandlega vegna þess að þessi yfirmálun hefur sögulegt gildi.]]Forvörður metur afleiðingar hreinsunar út frá varðveislusjónarmiði. Hvenær skapar ryk eða önnur óhreinindi hættu fyrir gripi eða skjöl? Hversu mikið er nauðsynlegt að fjarlægja án þess að breyta útliti gripsins/skjalsins á róttækan hátt? Yfirleitt eru fleiri leiðir en ein færar. Því er nauðsynlegt að tryggja góðan skilning milli eiganda safnkosts og forvarðarins.

Nauðsynlegt er að rökstyðja allar ákvarðanir um forvörslu og að geta greint á milli hvort viðgerðin sé gerð í samræmi við upprunaleikann og í anda hans en sé ekki undir áhrifum smekks einstaklinga.

=== 5. Fyrirbyggjandi forvarsla ===
<blockquote>„Fyrirbyggjandi forvarsla er mikilvægur liður í rekstri safna og umsjón safneignar. Það er ein helsta skylda alls safnafólks að búa vel að safngripum í sinni vörslu og verja þá, hvort sem er við geymslu, á sýningum eða í flutningum.“

Siðareglur ICOM: 2.23 Fyrirbyggjandi forvarsla <ref>6 <nowiki>http://icom.is/</nowiki></ref></blockquote>

Söfnum er skylt að sinna fyrirbyggjandi forvörslu í daglegu starfi. Í því felst að skapa ákjósanlegt umhverfi í sýningarsölum og geymslum til að tryggja langtímavarðveislu safnkosts. Upphaf fyrirbyggjandi aðgerða má rekja til endurskoðunar á forvörslumeðferðum og afleiðingum þeirra. Tilgangslaust er að gera við grip/skjal sem síðan er geymdur í lélegu og skaðlegu umhverfi því að viðgerðin eldist hraðar en gripurinn sjálfur og safnkosturinn þarf þá frekari meðferð. Merkilegt dæmi um viðamikið verkefni á sviði fyrirbyggjandi forvörslu er hollenska áætlunin „Delta Plan“<ref>M. Kirby Talley Jr., 1999: The Delta Plan: A nationwide rescue operation. Museum International 51:1 jan.–mars, bls. 11–15. Birt á Internetinu 4. febr. 2003: <nowiki>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-0033.00185</nowiki></ref> (1989) þar sem hollenski menningararfurinn var skoðaður með tilliti til varðveisluástands og metinn í heild sinni.

Styrkjandi forvarsla er dýr og tímafrek og því er ákjósanlegt að koma í veg fyrir skemmdir þegar kostur er. Ólíkt styrkjandi forvörslu, sem krefst menntaðra forvarða, er fyrirbyggjandi forvarsla vettvangur sem allir geta tekið þátt í á mismunandi stigum þannig að miklu fleiri gripir fái rétta meðhöndlun. Lykilatriði í fyrirbyggjandi forvörslu er þekking á eðli og eiginleikum safnkosts.

=== 6. Söfn ===
Skilgreining á því hvað telst safn er að finna í safnalögum.<ref>[https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html. https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html.]</ref> Hugtakið „safn“ er notað um allar gerðir safna sem sinna minjavörslu og gegna þar með varðveisluhlutverki: minjasöfn, listasöfn, skjalasöfn, náttúrugripasöfn, bókasöfn og sérsöfn.

Hugtakið „gripur“ er notað um allar gerðir safnkosts, þar með talið muni, fornleifar, listaverk, skjöl, bækur, náttúruminjar og mannvirki.

=== 7. Safnkostur, gripir, skjöl ===
Safnkostur er menningararfur. Gripir/skjöl geta haft sögulegt, listfræðilegt eða tilfinningalegt gildi. Mat á menningarverðmæti gripa/skjala hefur áhrif á varðveislu þeirra og forgang í forvörslu. Í handbókinni verður ekki tekið tillit til þessa sjónarmiðs heldur verður lögð áhersla á að hugsa um gripina/skjölin út frá efnislegum eiginleikum þeirra.

Efni í safngripum eru mjög fjölbreytt. Þau geta verið lífræn,<ref>Lífræn efni eru þau efni sem byggð eru á efnafræði kolefnis.</ref> ólífræn (steinefni) eða gerviefni.<ref>Gerviefni, eða efni sem unnin eru á efnafræðilegan hátt, skiptast í a) hálfgerviefni, sem gerð eru úr trjám, t.d. furu, og eru þau því sellulósahráefni (beðmi), og b) algerviefni, sem er unnið úr lofttegundum (súrefni, vetni og köfnunarefni); kolum eða kolaösku; olíu, laxerolíu eða jarðgasi.</ref> Yfirleitt eru gripir samsettir úr fleiri en einu efni. Efni hafa mismunandi efnafræðileg einkenni og svörun gagnvart umhverfi sínu. Þau eldast mishratt og á mismunandi hátt. Þetta gerir það að verkum að erfitt getur verið að skapa fullkomið umhverfi til að tryggja stöðugleika gripa. Skjöl eru flest úr pappír eða öðrum lífrænum efnum (t.d. skinn). Varðveisla stafrænna skjala er nýlegt og flókið viðfangsefni fyrir söfn. Víðs vegar um heiminn eru sérfræðingar að vinna að langtímavarðveislu-aðferðum fyrir þennan viðkvæma menningararf.

Fyrsta bindi handbókarinnar innheldur þrjá meginkafla. Í kafla I er fjallað um niðurbrot efna og orsök þess. Í kafla II er lögð áhersla á langtímavarðveislu safnkosts í safngeymslum, ásamt pökkun hans. Í síðasta kafla er farið yfir öryggismál safna og gerð neyðaráætlunar.

'''Undirstrikuðu blálituðu''' orðin víða í textanum eru tengd við ítarefni á netinu.

Handbók um varðveislu safnkosts

Fyrra bindi

== Kafli I - HRÖRNUN SAFNKOSTS ==

=== 1. Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára).

Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2. Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna.

Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða.

Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|frame|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld]]

Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um sögu forvörslu: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

=== 3. Siðareglur styrkjandi forvörslu<ref>[http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/. http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/.]</ref> ===
Eingöngu menntaðir forverðir geta sinnt styrkjandi forvörslu.<ref>[http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/. http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/.]</ref>

Cesari Brandi (1906–1988), ítalskur safnafræðingur, var fyrstur til að setja fram kenningar í nútíma-forvörslu í frægri bók sem kom út árið 1963.<ref>Brandi Cesare, Teoria del restauro, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 1963 (2. útg. Torino, Einaudi, 1977).</ref> Þar lýsti hann meðal annars markmiðum forvörslu með þremur lykilorðum:

* '''Stöðugleiki''' (e. ''stability''). Efni og aðgerðir verða að haldast stöðugar í 50 ár eða lengur þannig aðforvarsla sé óþörf á þessu tímabili.

* '''Afturkallanleiki''' (e. ''reversibility''). Nauðsynlegt er að hægt sé að fjarlægja efni, sem notuð hafaverið til að forverja, á auðveldan hátt.

* '''Greinileiki''' (e. ''readibility''). Styrkjandi forvarsla veldur ekki alltaf útlitsbreytingum og getur veriðalveg ósýnileg almenningi. Viðgerðin verður þó að vera greinileg fagfólki (annars telst viðgerðinfölsun).

Til viðbótar eru tvær meginreglur:

* Í forvörslu eru einungis notuð viðurkennd efni sem hafa verið rannsökuð af vísindamönnum eðahafa reynst vel í áratugi.

* Forvörsluskýrsla, með lýsingum á ástandi gripsins áður en forvarsla hófst, meðferð ogefnisnotkun, fylgir alltaf gripnum.<ref>Þegar beiðni um forvörslu berst á eftirfarandi ferli að fara af stað: Gripurinn (eða skjalið) er skoðaður vandlega. Gerð er ástandsskýrsla sem lýsir samsetningu gripsins/skjalsins, efnislega og tæknilega. Einnig eru breytingar eða gamlar lagfæringar skoðaðar. Núverandi ástandi gripsins/ skjalsins (varðveisluástandi) er lýst og einnig er reynt að finna skýringar á ástandinu og meta hversu lengi gripurinn/skjalið hefur verið í þessu ástandi. Hver gripur er einstakur og krefst rannsóknar. Þá þarf að huga vel að efnisval, sem er grundvallaratriði vegna þess að efni getur haft mjög skaðleg áhrif og eyðilagt gripinn/skjalið. Öll vinna forvarða skal skila sér í skýrslum sem innihalda mikilvægar upplýsingar sem munu nýtast þegar næsta kynslóð forvarða tekur við.</ref> 

=== 4. Heimildir ===
Mikilvægt er að safna og skrá niður heimildir áður en styrkjandi forvarsla er framkvæmd vegna þess að með tímanum hverfur ákveðin „saga“ gripsins/skjalsins. Hver kynslóð hefur sín viðmið. Tíðarandi og tíska eru síbreytileg og er nauðsynlegt að hafa það í huga þegar átt er við safnkost.

Gott dæmi um það er þegar yfirmálning er fjarlægð af málverki til að endurheimta eldra útlit en um leið glatast vitneskja um viðhorf manna til verksins á ákveðnu tímabili.

Hreinsun er meðal þeirra aðgerða sem oftast er deilt um.5 Jafnvel rykhreinsun getur verið umdeild. Hversu hreinn getur 300 ára gripur/skjal verið? Hvað er verið að meina með „hreint“? Á pappír 300 ára gamals skjals að vera jafnhvítur og hann var upprunalega eða á 100 ára gamall gripur að virðast ónotaður? Í dag kjósum við helst að halda ákveðnu yfirbragði, t.d. eirgrænum lit (patínu), sem segir okkur að gripurinn sé gamall.

Þetta er hugsunarháttur nútímans í okkar vestræna samfélagi. Hugsunarhátturinn hefur hins vegar ekki alltaf verið þannig og hann endurspeglar heldur ekki alþjóðlegt samkomulag um varðveislu gripa. Austræn og afrísk menningarsamfélög notast til dæmis við aðrar forsendur.

<references />
__FORCETOC__
__INDEX__

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-31T11:54:25Z

Klara Þórhallsdóttir:

== '''Handbók''' um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi ==
[[Mynd:Mynd nr. 1. bindi.jpg|miðja|frameless|675x675dp]]

'''''Handbók um varðveislu safnskosts''': fyrra bindi''

1. útgáfa – nóvember 2011

2. útgáfa – febrúar 2019

Þjóðminjasafn íslands

Ritið má afrita svo framarlega sem heimildar er getið.

'''Útgefendur''': Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn.

'''Ritstjóri''': Nathalie Jacqueminet.

'''Íslenskar þýðingar og staðfæringar í fyrstu útgáfu''': Ágústa Lyons Flosadóttir, löggiltur þýðandi; Nathalie

Jacqueminet, forvörður; Rannver Hannesson, pappírsforvörður; Þórdís Baldursdóttir, textílforvörður.

'''Umbrot/uppsetning''': Nathalie Jacqueminet.

'''Yfirlestur efnis í fyrstu útgáfu''': Anna Lísa Rúnarsdóttir, sviðsstjóri rannsókna- og varðveislusviðs á Þjóðminjasafni

Íslands; Bryndís Sverrisdóttir, sviðsstjóri miðlunarsviðs á Þjóðminjasafni Íslands; Hrefna Róbertsdóttir, sviðsstjóri

skjalasviðs á Þjóðskjalasafni Íslands; Kristjana Kristinsdóttir, skjalavörður á Þjóðskjalasafni Íslands; Linda

Ásdísardóttir, safnvörður á Byggðasafni Árnesinga; Þorgerður Hanna Hannesdóttir, pappírsforvörður á

Þjóðskjalasafni Íslands. Kafli um forvarnir og viðbrögð gegn vá: Trausti Leósson, byggingafræðingur, og Rögnvaldur

Ólafsson, lögreglufulltrúi – verkefnastjóri hjá Almannavörnum.

'''Prófarkalestur''': Áslaug J. Marinósdóttir.

'''Þakkir''': Einar Þorleifsson, Hafþór Yngvason, Harpa Þórsdóttir, Helga Vollertsen, Ívar Brynjólfsson, Kristín Halla

Baldvinsdóttir, Lýður Pálsson, Margrét Hallgrímsdóttir, Sigurjón B. Hafsteinsson og Þorbjörg Gunnarsdóttir.

Sérstakar þakkir fyrir ljósmyndir: Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands –

Háskólabókasafn, Marie Goormartich, Haraldur Þór Egilsson.

Fyrsta útgáfa styrkt af Þjóðhátíðarsjóði.

Byggt á bandarískri handbók, '''''National Park Museum Handbook, part I''''', með góðfúslegu leyfi þeirra: http://

www.nps.gov/museum/publications/handbook.html.

Fyrra bindi handbókarinnar um varðveislu safnkosts var tilnefnt til safnaverðlauna árið 2012.

== '''Formáli 1. útgáfu (2011)''' ==
Eitt mikilvægasta verkefnið á sviði þjóðminjavörslu felst í vandaðri varðveislu minja. Á síðustu áratugum hefur þekking og menntun á sviði forvörslu styrkst hér á landi og skilningur á mikilvægi þess að standa rétt að varðveislu þjóðminja aukist. Þjóðminjasafn Íslands er höfuðsafn á sviði þjóðminjavörslu og er hlutverk þess að vera leiðandi á því sviði. Rétt meðferð og forvarsla stuðlar að vandaðri varðveislu viðkvæmra muna. Það er því mikilvægur áfangi nú þegar fyrsta handbók um varðveislu safnkosts er gefin út hér á landi. Handbókin mun nýtast söfnum, kirkjum og öllum þeim sem þurfa að umgangast menningarminjar og tryggja varðveislu þeirra sem best til komandi kynslóða. Útgáfa handbókarinnar er liður í fræðslustarfi Þjóðminjasafns Íslands, sem með útgáfu handbókarinnar leggur sitt af mörkum til aukinnar fagmennsku á sviði forvörslu í söfnum landsins. Tilurð útgáfunnar var einmitt brýn þörf innan safna og kirkna á faglegri ráðgjöf um varðveislu viðkvæmra muna í samræmi við íslenskar aðstæður. Handbókin er gefin út rafrænt með það fyrir augum að gera hana aðgengilega öllum þeim sem not hafa fyrir efni hennar og unnin með það að leiðarljósi að unnt verði að bæta við efni reglulega.

Öll viðurkennd söfn starfa samkvæmt siðareglum ICOM (Alþjóðaráðs safna) og er þar fjallað um hvernig standa beri að varðveislu safnkosts og að leiðbeiningar og viðmið eiga að tryggja fagleg vinnubrögð með langtímavarðveislu safnkosts að leiðarljósi. Í handbókinni er að finna leiðbeiningar um aðferðir og leiðir til þess að tryggja bestu varðveisluskilyrði. Handbók um varðveislu safnkosts er byggð á National Park Service Museum Handbook sem mælt er með af ICCROM (Alþjóðastofnun um rannsóknir og varðveislu menningarminja) og Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) og er staðfærð af sérfræðingum hér landi á sviði forvörslu. Verkefnið hefur verið unnið í samstarfi við Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn með tilstyrk frá Þjóðhátíðarsjóði. Fyrir hönd Þjóðminjasafns Íslands og samstarfsaðila um útgáfu bókarinnar þakka ég þeim sérfræðingum sem unnið hafa að gerð bókarinnar fyrir þeirra mikilsverða framlag. Sérstakar þakkir færi ég Nathalie Jacqueminet, fagstjóra forvörslu hjá Þjóðminjasafni, fyrir frumkvæði og hennar mikilsverða framlag. Handbókin er hugsuð sem verkfæri fyrir söfn og aðra sem þá sem not hafa fyrir ráð og leiðsögn um varðveislu gripa. Er það von mín að útgáfa handbókarinnar muni leiða til vandaðrar varðveislu safngripa, kirkjugripa og þjóðminja almennt, sem og aukinnar samvinnu og samráðs þar um. Handbókinni er ætlað að vera vegvísir á þeirri leið.

Margrét Hallgrímsdóttir,

þjóðminjavörður

== INNGANGUR ==

=== 1.Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára). Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2.Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna. Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða. Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|thumb|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld. ]]
Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um [[wikipedia:List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration|sögu forvörslu]]: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

=== 3.Siðareglur styrkjandi forvörslu<ref>[http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/. http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/.]</ref> ===
Eingöngu menntaðir forverðir geta sinnt styrkjandi forvörslu.<ref>[http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/. http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/.]</ref>

Cesari Brandi (1906–1988), ítalskur safnafræðingur, var fyrstur til að setja fram kenningar í nútíma-forvörslu í frægri bók sem kom út árið 1963.<ref>Brandi Cesare, Teoria del restauro, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 1963 (2. útg. Torino, Einaudi, 1977).</ref> Þar lýsti hann meðal annars markmiðum forvörslu með þremur lykilorðum:

* '''Stöðugleiki''' (e. ''stability''). Efni og aðgerðir verða að haldast stöðugar í 50 ár eða lengur þannig aðforvarsla sé óþörf á þessu tímabili.

* '''Afturkallanleiki''' (e. ''reversibility''). Nauðsynlegt er að hægt sé að fjarlægja efni, sem notuð hafaverið til að forverja, á auðveldan hátt.

* '''Greinileiki''' (e. ''readibility''). Styrkjandi forvarsla veldur ekki alltaf útlitsbreytingum og getur veriðalveg ósýnileg almenningi. Viðgerðin verður þó að vera greinileg fagfólki (annars telst viðgerðinfölsun).

Til viðbótar eru tvær meginreglur:

* Í forvörslu eru einungis notuð viðurkennd efni sem hafa verið rannsökuð af vísindamönnum eðahafa reynst vel í áratugi.

* Forvörsluskýrsla, með lýsingum á ástandi gripsins áður en forvarsla hófst, meðferð ogefnisnotkun, fylgir alltaf gripnum.<ref>Þegar beiðni um forvörslu berst á eftirfarandi ferli að fara af stað: Gripurinn (eða skjalið) er skoðaður vandlega. Gerð er ástandsskýrsla sem lýsir samsetningu gripsins/skjalsins, efnislega og tæknilega. Einnig eru breytingar eða gamlar lagfæringar skoðaðar. Núverandi ástandi gripsins/ skjalsins (varðveisluástandi) er lýst og einnig er reynt að finna skýringar á ástandinu og meta hversu lengi gripurinn/skjalið hefur verið í þessu ástandi. Hver gripur er einstakur og krefst rannsóknar. Þá þarf að huga vel að efnisval, sem er grundvallaratriði vegna þess að efni getur haft mjög skaðleg áhrif og eyðilagt gripinn/skjalið. Öll vinna forvarða skal skila sér í skýrslum sem innihalda mikilvægar upplýsingar sem munu nýtast þegar næsta kynslóð forvarða tekur við.</ref>

=== 4.Heimildir ===
Mikilvægt er að safna og skrá niður heimildir áður en styrkjandi forvarsla er framkvæmd vegna þess að með tímanum hverfur ákveðin „saga“ gripsins/skjalsins. Hver kynslóð hefur sín viðmið. Tíðarandi og tíska eru síbreytileg og er nauðsynlegt að hafa það í huga þegar átt er við safnkost.

Gott dæmi um það er þegar yfirmálning er fjarlægð af málverki til að endurheimta eldra útlit en um leið glatast vitneskja um viðhorf manna til verksins á ákveðnu tímabili.

Hreinsun er meðal þeirra aðgerða sem oftast er deilt um.<ref>Sjá <nowiki>http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/15_3/feature.html</nowiki>.</ref> Jafnvel rykhreinsun getur verið umdeild. Hversu hreinn getur 300 ára gripur/skjal verið? Hvað er verið að meina með „hreint“? Á pappír 300 ára gamals skjals að vera jafnhvítur og hann var upprunalega eða á 100 ára gamall gripur að virðast ónotaður? Í dag kjósum við helst að halda ákveðnu yfirbragði, t.d. eirgrænum lit (patínu), sem segir okkur að gripurinn sé gamall.

Þetta er hugsunarháttur nútímans í okkar vestræna samfélagi. Hugsunarhátturinn hefur hins vegar ekki alltaf verið þannig og hann endurspeglar heldur ekki alþjóðlegt samkomulag um varðveislu gripa. Austræn og afrísk menningarsamfélög notast til dæmis við aðrar forsendur.

[[Mynd:Mynd nr1og2 bls.6.jpg|miðja|thumb|982x982dp|'''Mynd 1:''' Nærmynd af málverki. Myndin er upphaflega frá 15. öld. Málað hefur verið yfir þetta svæði löngu síðar vegna annarra tískustrauma eða breytingar á smekk manna. '''Mynd 2''': Eftir hreinsun er myndin líkari upprunalegu útliti sínu. Aðgerðin er varanleg og mikilvægt er að skrá heimildir vandlega vegna þess að þessi yfirmálun hefur sögulegt gildi.]]Forvörður metur afleiðingar hreinsunar út frá varðveislusjónarmiði. Hvenær skapar ryk eða önnur óhreinindi hættu fyrir gripi eða skjöl? Hversu mikið er nauðsynlegt að fjarlægja án þess að breyta útliti gripsins/skjalsins á róttækan hátt? Yfirleitt eru fleiri leiðir en ein færar. Því er nauðsynlegt að tryggja góðan skilning milli eiganda safnkosts og forvarðarins.

Nauðsynlegt er að rökstyðja allar ákvarðanir um forvörslu og að geta greint á milli hvort viðgerðin sé gerð í samræmi við upprunaleikann og í anda hans en sé ekki undir áhrifum smekks einstaklinga.

=== 5. Fyrirbyggjandi forvarsla ===
<blockquote>„Fyrirbyggjandi forvarsla er mikilvægur liður í rekstri safna og umsjón safneignar. Það er ein helsta skylda alls safnafólks að búa vel að safngripum í sinni vörslu og verja þá, hvort sem er við geymslu, á sýningum eða í flutningum.“

Siðareglur ICOM: 2.23 Fyrirbyggjandi forvarsla <ref>6 <nowiki>http://icom.is/</nowiki></ref></blockquote>

Söfnum er skylt að sinna fyrirbyggjandi forvörslu í daglegu starfi. Í því felst að skapa ákjósanlegt umhverfi í sýningarsölum og geymslum til að tryggja langtímavarðveislu safnkosts. Upphaf fyrirbyggjandi aðgerða má rekja til endurskoðunar á forvörslumeðferðum og afleiðingum þeirra. Tilgangslaust er að gera við grip/skjal sem síðan er geymdur í lélegu og skaðlegu umhverfi því að viðgerðin eldist hraðar en gripurinn sjálfur og safnkosturinn þarf þá frekari meðferð. Merkilegt dæmi um viðamikið verkefni á sviði fyrirbyggjandi forvörslu er hollenska áætlunin „Delta Plan“<ref>M. Kirby Talley Jr., 1999: The Delta Plan: A nationwide rescue operation. Museum International 51:1 jan.–mars, bls. 11–15. Birt á Internetinu 4. febr. 2003: <nowiki>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-0033.00185</nowiki></ref> (1989) þar sem hollenski menningararfurinn var skoðaður með tilliti til varðveisluástands og metinn í heild sinni.

Styrkjandi forvarsla er dýr og tímafrek og því er ákjósanlegt að koma í veg fyrir skemmdir þegar kostur er. Ólíkt styrkjandi forvörslu, sem krefst menntaðra forvarða, er fyrirbyggjandi forvarsla vettvangur sem allir geta tekið þátt í á mismunandi stigum þannig að miklu fleiri gripir fái rétta meðhöndlun. Lykilatriði í fyrirbyggjandi forvörslu er þekking á eðli og eiginleikum safnkosts.

=== 6.Söfn ===
Skilgreining á því hvað telst safn er að finna í safnalögum.<ref>[https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html. https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html.]</ref> Hugtakið „safn“ er notað um allar gerðir safna sem sinna minjavörslu og gegna þar með varðveisluhlutverki: minjasöfn, listasöfn, skjalasöfn, náttúrugripasöfn, bókasöfn og sérsöfn.

Hugtakið „gripur“ er notað um allar gerðir safnkosts, þar með talið muni, fornleifar, listaverk, skjöl, bækur, náttúruminjar og mannvirki.

=== 7.Safnkostur, gripir, skjöl ===
Safnkostur er menningararfur. Gripir/skjöl geta haft sögulegt, listfræðilegt eða tilfinningalegt gildi. Mat á menningarverðmæti gripa/skjala hefur áhrif á varðveislu þeirra og forgang í forvörslu. Í handbókinni verður ekki tekið tillit til þessa sjónarmiðs heldur verður lögð áhersla á að hugsa um gripina/skjölin út frá efnislegum eiginleikum þeirra.

Efni í safngripum eru mjög fjölbreytt. Þau geta verið lífræn,<ref>Lífræn efni eru þau efni sem byggð eru á efnafræði kolefnis.</ref> ólífræn (steinefni) eða gerviefni.<ref>Gerviefni, eða efni sem unnin eru á efnafræðilegan hátt, skiptast í a) hálfgerviefni, sem gerð eru úr trjám, t.d. furu, og eru þau því sellulósahráefni (beðmi), og b) algerviefni, sem er unnið úr lofttegundum (súrefni, vetni og köfnunarefni); kolum eða kolaösku; olíu, laxerolíu eða jarðgasi.</ref> Yfirleitt eru gripir samsettir úr fleiri en einu efni. Efni hafa mismunandi efnafræðileg einkenni og svörun gagnvart umhverfi sínu. Þau eldast mishratt og á mismunandi hátt. Þetta gerir það að verkum að erfitt getur verið að skapa fullkomið umhverfi til að tryggja stöðugleika gripa. Skjöl eru flest úr pappír eða öðrum lífrænum efnum (t.d. skinn). Varðveisla stafrænna skjala er nýlegt og flókið viðfangsefni fyrir söfn. Víðs vegar um heiminn eru sérfræðingar að vinna að langtímavarðveislu-aðferðum fyrir þennan viðkvæma menningararf.

Fyrsta bindi handbókarinnar innheldur þrjá meginkafla. Í kafla I er fjallað um niðurbrot efna og orsök þess. Í kafla II er lögð áhersla á langtímavarðveislu safnkosts í safngeymslum, ásamt pökkun hans. Í síðasta kafla er farið yfir öryggismál safna og gerð neyðaráætlunar.

'''Undirstrikuðu blálituðu''' orðin víða í textanum eru tengd við ítarefni á netinu.

Handbók um varðveislu safnkosts

Fyrra bindi

== Kafli I - HRÖRNUN SAFNKOSTS ==

=== 1.Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára).

Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2.Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna.

Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða.

Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|frame|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld]]

Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um sögu forvörslu: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

<references />
__FORCETOC__
__INDEX__

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-31T11:38:27Z

Klara Þórhallsdóttir:

== '''Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi''' ==
[[Mynd:Mynd nr. 1. bindi.jpg|miðja|frameless|675x675dp]]

'''''Handbók um varðveislu safnskosts''': fyrra bindi''

1. útgáfa – nóvember 2011

2. útgáfa – febrúar 2019

Þjóðminjasafn íslands

Ritið má afrita svo framarlega sem heimildar er getið.

'''Útgefendur''': Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn.

'''Ritstjóri''': Nathalie Jacqueminet.

'''Íslenskar þýðingar og staðfæringar í fyrstu útgáfu''': Ágústa Lyons Flosadóttir, löggiltur þýðandi; Nathalie

Jacqueminet, forvörður; Rannver Hannesson, pappírsforvörður; Þórdís Baldursdóttir, textílforvörður.

'''Umbrot/uppsetning''': Nathalie Jacqueminet.

'''Yfirlestur efnis í fyrstu útgáfu''': Anna Lísa Rúnarsdóttir, sviðsstjóri rannsókna- og varðveislusviðs á Þjóðminjasafni

Íslands; Bryndís Sverrisdóttir, sviðsstjóri miðlunarsviðs á Þjóðminjasafni Íslands; Hrefna Róbertsdóttir, sviðsstjóri

skjalasviðs á Þjóðskjalasafni Íslands; Kristjana Kristinsdóttir, skjalavörður á Þjóðskjalasafni Íslands; Linda

Ásdísardóttir, safnvörður á Byggðasafni Árnesinga; Þorgerður Hanna Hannesdóttir, pappírsforvörður á

Þjóðskjalasafni Íslands. Kafli um forvarnir og viðbrögð gegn vá: Trausti Leósson, byggingafræðingur, og Rögnvaldur

Ólafsson, lögreglufulltrúi – verkefnastjóri hjá Almannavörnum.

'''Prófarkalestur''': Áslaug J. Marinósdóttir.

'''Þakkir''': Einar Þorleifsson, Hafþór Yngvason, Harpa Þórsdóttir, Helga Vollertsen, Ívar Brynjólfsson, Kristín Halla

Baldvinsdóttir, Lýður Pálsson, Margrét Hallgrímsdóttir, Sigurjón B. Hafsteinsson og Þorbjörg Gunnarsdóttir.

Sérstakar þakkir fyrir ljósmyndir: Þjóðminjasafn Íslands, Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands –

Háskólabókasafn, Marie Goormartich, Haraldur Þór Egilsson.

Fyrsta útgáfa styrkt af Þjóðhátíðarsjóði.

Byggt á bandarískri handbók, '''''National Park Museum Handbook, part I''''', með góðfúslegu leyfi þeirra: http://

www.nps.gov/museum/publications/handbook.html.

Fyrra bindi handbókarinnar um varðveislu safnkosts var tilnefnt til safnaverðlauna árið 2012.

== '''Formáli 1. útgáfu (2011)''' ==
Eitt mikilvægasta verkefnið á sviði þjóðminjavörslu felst í vandaðri varðveislu minja. Á síðustu áratugum hefur þekking og menntun á sviði forvörslu styrkst hér á landi og skilningur á mikilvægi þess að standa rétt að varðveislu þjóðminja aukist. Þjóðminjasafn Íslands er höfuðsafn á sviði þjóðminjavörslu og er hlutverk þess að vera leiðandi á því sviði. Rétt meðferð og forvarsla stuðlar að vandaðri varðveislu viðkvæmra muna. Það er því mikilvægur áfangi nú þegar fyrsta handbók um varðveislu safnkosts er gefin út hér á landi. Handbókin mun nýtast söfnum, kirkjum og öllum þeim sem þurfa að umgangast menningarminjar og tryggja varðveislu þeirra sem best til komandi kynslóða. Útgáfa handbókarinnar er liður í fræðslustarfi Þjóðminjasafns Íslands, sem með útgáfu handbókarinnar leggur sitt af mörkum til aukinnar fagmennsku á sviði forvörslu í söfnum landsins. Tilurð útgáfunnar var einmitt brýn þörf innan safna og kirkna á faglegri ráðgjöf um varðveislu viðkvæmra muna í samræmi við íslenskar aðstæður. Handbókin er gefin út rafrænt með það fyrir augum að gera hana aðgengilega öllum þeim sem not hafa fyrir efni hennar og unnin með það að leiðarljósi að unnt verði að bæta við efni reglulega.

Öll viðurkennd söfn starfa samkvæmt siðareglum ICOM (Alþjóðaráðs safna) og er þar fjallað um hvernig standa beri að varðveislu safnkosts og að leiðbeiningar og viðmið eiga að tryggja fagleg vinnubrögð með langtímavarðveislu safnkosts að leiðarljósi. Í handbókinni er að finna leiðbeiningar um aðferðir og leiðir til þess að tryggja bestu varðveisluskilyrði. Handbók um varðveislu safnkosts er byggð á National Park Service Museum Handbook sem mælt er með af ICCROM (Alþjóðastofnun um rannsóknir og varðveislu menningarminja) og Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) og er staðfærð af sérfræðingum hér landi á sviði forvörslu. Verkefnið hefur verið unnið í samstarfi við Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn með tilstyrk frá Þjóðhátíðarsjóði. Fyrir hönd Þjóðminjasafns Íslands og samstarfsaðila um útgáfu bókarinnar þakka ég þeim sérfræðingum sem unnið hafa að gerð bókarinnar fyrir þeirra mikilsverða framlag. Sérstakar þakkir færi ég Nathalie Jacqueminet, fagstjóra forvörslu hjá Þjóðminjasafni, fyrir frumkvæði og hennar mikilsverða framlag. Handbókin er hugsuð sem verkfæri fyrir söfn og aðra sem þá sem not hafa fyrir ráð og leiðsögn um varðveislu gripa. Er það von mín að útgáfa handbókarinnar muni leiða til vandaðrar varðveislu safngripa, kirkjugripa og þjóðminja almennt, sem og aukinnar samvinnu og samráðs þar um. Handbókinni er ætlað að vera vegvísir á þeirri leið.

Margrét Hallgrímsdóttir,

þjóðminjavörður

== INNGANGUR ==

=== 1.Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára). Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2.Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna. Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða. Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|thumb|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld. ]]
Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um [[wikipedia:List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration|sögu forvörslu]]: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

=== 3.Siðareglur styrkjandi forvörslu<ref>[http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/. http://cool.conservation-us.org/bytopic/ethics/.]</ref> ===
Eingöngu menntaðir forverðir geta sinnt styrkjandi forvörslu.<ref>[http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/. http://www.icom-cc.org/47/about-icom-cc/definition-of-profession/.]</ref>

Cesari Brandi (1906–1988), ítalskur safnafræðingur, var fyrstur til að setja fram kenningar í nútíma-forvörslu í frægri bók sem kom út árið 1963.<ref>Brandi Cesare, Teoria del restauro, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 1963 (2. útg. Torino, Einaudi, 1977).</ref> Þar lýsti hann meðal annars markmiðum forvörslu með þremur lykilorðum:

* '''Stöðugleiki''' (e. ''stability''). Efni og aðgerðir verða að haldast stöðugar í 50 ár eða lengur þannig aðforvarsla sé óþörf á þessu tímabili.

* '''Afturkallanleiki''' (e. ''reversibility''). Nauðsynlegt er að hægt sé að fjarlægja efni, sem notuð hafaverið til að forverja, á auðveldan hátt.

* '''Greinileiki''' (e. ''readibility''). Styrkjandi forvarsla veldur ekki alltaf útlitsbreytingum og getur veriðalveg ósýnileg almenningi. Viðgerðin verður þó að vera greinileg fagfólki (annars telst viðgerðinfölsun).

Til viðbótar eru tvær meginreglur:

* Í forvörslu eru einungis notuð viðurkennd efni sem hafa verið rannsökuð af vísindamönnum eðahafa reynst vel í áratugi.

* Forvörsluskýrsla, með lýsingum á ástandi gripsins áður en forvarsla hófst, meðferð ogefnisnotkun, fylgir alltaf gripnum.<ref>Þegar beiðni um forvörslu berst á eftirfarandi ferli að fara af stað: Gripurinn (eða skjalið) er skoðaður vandlega. Gerð er ástandsskýrsla sem lýsir samsetningu gripsins/skjalsins, efnislega og tæknilega. Einnig eru breytingar eða gamlar lagfæringar skoðaðar. Núverandi ástandi gripsins/ skjalsins (varðveisluástandi) er lýst og einnig er reynt að finna skýringar á ástandinu og meta hversu lengi gripurinn/skjalið hefur verið í þessu ástandi. Hver gripur er einstakur og krefst rannsóknar. Þá þarf að huga vel að efnisval, sem er grundvallaratriði vegna þess að efni getur haft mjög skaðleg áhrif og eyðilagt gripinn/skjalið. Öll vinna forvarða skal skila sér í skýrslum sem innihalda mikilvægar upplýsingar sem munu nýtast þegar næsta kynslóð forvarða tekur við.</ref>

=== 4.Heimildir ===
Mikilvægt er að safna og skrá niður heimildir áður en styrkjandi forvarsla er framkvæmd vegna þess að með tímanum hverfur ákveðin „saga“ gripsins/skjalsins. Hver kynslóð hefur sín viðmið. Tíðarandi og tíska eru síbreytileg og er nauðsynlegt að hafa það í huga þegar átt er við safnkost.

Gott dæmi um það er þegar yfirmálning er fjarlægð af málverki til að endurheimta eldra útlit en um leið glatast vitneskja um viðhorf manna til verksins á ákveðnu tímabili.

Hreinsun er meðal þeirra aðgerða sem oftast er deilt um.<ref>Sjá <nowiki>http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/15_3/feature.html</nowiki>.</ref> Jafnvel rykhreinsun getur verið umdeild. Hversu hreinn getur 300 ára gripur/skjal verið? Hvað er verið að meina með „hreint“? Á pappír 300 ára gamals skjals að vera jafnhvítur og hann var upprunalega eða á 100 ára gamall gripur að virðast ónotaður? Í dag kjósum við helst að halda ákveðnu yfirbragði, t.d. eirgrænum lit (patínu), sem segir okkur að gripurinn sé gamall.

Þetta er hugsunarháttur nútímans í okkar vestræna samfélagi. Hugsunarhátturinn hefur hins vegar ekki alltaf verið þannig og hann endurspeglar heldur ekki alþjóðlegt samkomulag um varðveislu gripa. Austræn og afrísk menningarsamfélög notast til dæmis við aðrar forsendur.

[[Mynd:Mynd nr1og2 bls.6.jpg|miðja|thumb|982x982dp|'''Mynd 1:''' Nærmynd af málverki. Myndin er upphaflega frá 15. öld. Málað hefur verið yfir þetta svæði löngu síðar vegna annarra tískustrauma eða breytingar á smekk manna. '''Mynd 2''': Eftir hreinsun er myndin líkari upprunalegu útliti sínu. Aðgerðin er varanleg og mikilvægt er að skrá heimildir vandlega vegna þess að þessi yfirmálun hefur sögulegt gildi.]]Forvörður metur afleiðingar hreinsunar út frá varðveislusjónarmiði. Hvenær skapar ryk eða önnur óhreinindi hættu fyrir gripi eða skjöl? Hversu mikið er nauðsynlegt að fjarlægja án þess að breyta útliti gripsins/skjalsins á róttækan hátt? Yfirleitt eru fleiri leiðir en ein færar. Því er nauðsynlegt að tryggja góðan skilning milli eiganda safnkosts og forvarðarins.

Nauðsynlegt er að rökstyðja allar ákvarðanir um forvörslu og að geta greint á milli hvort viðgerðin sé gerð í samræmi við upprunaleikann og í anda hans en sé ekki undir áhrifum smekks einstaklinga.

=== 5. Fyrirbyggjandi forvarsla ===
<blockquote>„Fyrirbyggjandi forvarsla er mikilvægur liður í rekstri safna og umsjón safneignar. Það er ein helsta skylda alls safnafólks að búa vel að safngripum í sinni vörslu og verja þá, hvort sem er við geymslu, á sýningum eða í flutningum.“

Siðareglur ICOM: 2.23 Fyrirbyggjandi forvarsla <ref>6 <nowiki>http://icom.is/</nowiki></ref></blockquote>

Söfnum er skylt að sinna fyrirbyggjandi forvörslu í daglegu starfi. Í því felst að skapa ákjósanlegt umhverfi í sýningarsölum og geymslum til að tryggja langtímavarðveislu safnkosts. Upphaf fyrirbyggjandi aðgerða má rekja til endurskoðunar á forvörslumeðferðum og afleiðingum þeirra. Tilgangslaust er að gera við grip/skjal sem síðan er geymdur í lélegu og skaðlegu umhverfi því að viðgerðin eldist hraðar en gripurinn sjálfur og safnkosturinn þarf þá frekari meðferð. Merkilegt dæmi um viðamikið verkefni á sviði fyrirbyggjandi forvörslu er hollenska áætlunin „Delta Plan“<ref>M. Kirby Talley Jr., 1999: The Delta Plan: A nationwide rescue operation. Museum International 51:1 jan.–mars, bls. 11–15. Birt á Internetinu 4. febr. 2003: <nowiki>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-0033.00185</nowiki></ref> (1989) þar sem hollenski menningararfurinn var skoðaður með tilliti til varðveisluástands og metinn í heild sinni.

Styrkjandi forvarsla er dýr og tímafrek og því er ákjósanlegt að koma í veg fyrir skemmdir þegar kostur er. Ólíkt styrkjandi forvörslu, sem krefst menntaðra forvarða, er fyrirbyggjandi forvarsla vettvangur sem allir geta tekið þátt í á mismunandi stigum þannig að miklu fleiri gripir fái rétta meðhöndlun. Lykilatriði í fyrirbyggjandi forvörslu er þekking á eðli og eiginleikum safnkosts.

=== 6.Söfn ===
Skilgreining á því hvað telst safn er að finna í safnalögum.<ref>[https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html. https://www.althingi.is/lagas/148c/2011141.html.]</ref> Hugtakið „safn“ er notað um allar gerðir safna sem sinna minjavörslu og gegna þar með varðveisluhlutverki: minjasöfn, listasöfn, skjalasöfn, náttúrugripasöfn, bókasöfn og sérsöfn.

Hugtakið „gripur“ er notað um allar gerðir safnkosts, þar með talið muni, fornleifar, listaverk, skjöl, bækur, náttúruminjar og mannvirki.

=== 7.Safnkostur, gripir, skjöl ===
Safnkostur er menningararfur. Gripir/skjöl geta haft sögulegt, listfræðilegt eða tilfinningalegt gildi. Mat á menningarverðmæti gripa/skjala hefur áhrif á varðveislu þeirra og forgang í forvörslu. Í handbókinni verður ekki tekið tillit til þessa sjónarmiðs heldur verður lögð áhersla á að hugsa um gripina/skjölin út frá efnislegum eiginleikum þeirra.

Efni í safngripum eru mjög fjölbreytt. Þau geta verið lífræn,<ref>Lífræn efni eru þau efni sem byggð eru á efnafræði kolefnis.</ref> ólífræn (steinefni) eða gerviefni.<ref>Gerviefni, eða efni sem unnin eru á efnafræðilegan hátt, skiptast í a) hálfgerviefni, sem gerð eru úr trjám, t.d. furu, og eru þau því sellulósahráefni (beðmi), og b) algerviefni, sem er unnið úr lofttegundum (súrefni, vetni og köfnunarefni); kolum eða kolaösku; olíu, laxerolíu eða jarðgasi.</ref> Yfirleitt eru gripir samsettir úr fleiri en einu efni. Efni hafa mismunandi efnafræðileg einkenni og svörun gagnvart umhverfi sínu. Þau eldast mishratt og á mismunandi hátt. Þetta gerir það að verkum að erfitt getur verið að skapa fullkomið umhverfi til að tryggja stöðugleika gripa. Skjöl eru flest úr pappír eða öðrum lífrænum efnum (t.d. skinn). Varðveisla stafrænna skjala er nýlegt og flókið viðfangsefni fyrir söfn. Víðs vegar um heiminn eru sérfræðingar að vinna að langtímavarðveislu-aðferðum fyrir þennan viðkvæma menningararf.

Fyrsta bindi handbókarinnar innheldur þrjá meginkafla. Í kafla I er fjallað um niðurbrot efna og orsök þess. Í kafla II er lögð áhersla á langtímavarðveislu safnkosts í safngeymslum, ásamt pökkun hans. Í síðasta kafla er farið yfir öryggismál safna og gerð neyðaráætlunar.

'''Undirstrikuðu blálituðu''' orðin víða í textanum eru tengd við ítarefni á netinu.

Handbók um varðveislu safnkosts

Fyrra bindi

== Kafli I - HRÖRNUN SAFNKOSTS ==

=== 1.Forvarsla /Varðveisla ===
Rétt hugarfar er fyrsta skrefið sem hægt er taka til að bæta varðveisluskilyrði gripa: hugsið til langs tíma (ekki minna en 25 ára).

Hugtökin forvarsla og varðveisla eru notuð saman í auknum mæli því varðveislan verður ekki án forvörslu. Forvarsla er liður í varðveislu gripa og skjala. Tilgangur hennar er að tryggja áþreifanlega lang-tímavarðveislu safnkosts. Hún stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu.

=== 2.Styrkjandi forvarsla ===
Lögð er áhersla á að finna leiðir til að lengja líf safnkosts án þess að endurnýja eða lagfæra útlit hans nema að baki liggi vel rökstudd og fagleg ákvörðun. Lagfæringar til að stöðva skemmdir eru yfirleitt ekki umdeildar en inngrip er ekki alltaf nauðsynlegt varðveislunnar vegna.

Verklag við forvörslu getur verið mismunandi eftir því hvort menningararfurinn er í einkaeigu eða í eigu hins opinbera. Almenningur sem leitar til einkaforvörsluverkstæða með gripi sína vill yfirleitt láta laga þá þannig að útlit þeirra verði bætt verulega (t.d. með djúphreinsun, viðgerðum og öðrum lagfær-ingum). Þar sem starf forvarða er ekki löggilt er engin trygging fyrir faglegum vinnubrögðum og því er mikilvægt að ganga úr skugga um hvort tiltekinn forvörður sé meðlimur í Félagi íslenskra forvarða.

Sumar aðgerðir í forvörsluferli geta verið óafturkræfar, sem þýðir að merkilegar upplýsingar um verkið geta glatast. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að forvörsluaðgerðir hafa ákveðinn líftíma sem fer eftir ýmsu: umhverfisþáttum, meðhöndlun, notkun o.fl. Gera verður ráð fyrir nýrri viðgerð í framtíðinni því að viðgerðir eldast og veikjast með þeim afleiðingum að þær verða æ sýnilegri með tímanum. Með hverri viðgerð er nýjum efnum bætt við og verkið missir þá hluta af eigin samræmi. Vegna þessa er verklag forvörslu öðruvísi á söfnum þar sem hugsunarhátturinn miðast við langtímavarðveislu. Reynt er að halda styrkjandi forvörslu í lágmarki og leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir.

[[Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg|vinstri|frame|Notre-Dame-de-Paris 12.–19. öld]]

Viollet le Duc (1814–1879) tók þátt í að láta endurnýja margar gamlar byggingar í Frakklandi á tíma rómantíkurinnar. Hann vildi ganga eins langt og hægt var í endurnýjun bygginga. Hann var alls óhræddur við að bæta við hlutum sem aldrei höfðu verið til. Sem dæmi má nefna að hann bætti við turnspíru úr málmi við Notre-Dame-de-Paris sem hafði aldrei verið á kirkjunni. Á sama tíma hélt John Ruskin (1819–1900) fram annars konar hugmyndafræði og barðist harkalega á móti viðgerðum á gömlum byggingum, sem hann vildi láta eldast eðlilega. Hann teiknaði gamlar byggingar fyrir viðgerðir á þeim og tók ljósmyndir af þeim. Hann var upphafsmaður í heimildaöflun um safnkost. Meira um sögu forvörslu: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dates_in_the_history_of_conservation_and_restoration</nowiki>

<references />
__FORCETOC__
__INDEX__

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-31T11:15:11Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-31T11:13:06Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd:Mynd nr1og2 bls.6.jpg

2024-10-31T11:12:08Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd 1: Nærmynd af málverki. Myndin er upphaflega frá 15. öld. Málað hefur verið yfir þetta svæði löngu síðar vegna
annarra tískustrauma eða breytingar á smekk manna. Mynd 2: Eftir hreinsun er myndin líkari upprunalegu útliti sínu. Aðgerðin
er varanleg og mikilvægt er að skrá heimildir vandlega vegna þess að þessi yfirmálun hefur sögulegt gildi.

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-30T14:54:40Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-30T14:41:56Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd:Mynd 2 Notre-Dame.jpg

2024-10-30T14:39:04Z

Klara Þórhallsdóttir:

Notre-Dame-de-Paris 12.-19. öld

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-30T14:11:23Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-30T11:57:43Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd:Mynd nr. 1. bindi.jpg

2024-10-30T11:45:55Z

Klara Þórhallsdóttir:

Forsíða Handbókar um varðveislu safnkost bindi 1

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi

2024-10-30T11:40:01Z

Klara Þórhallsdóttir: Bjó til síðu með „Handbók um varðveislu safnkosts Fyrra bindi“

Handbók um varðveislu safnkosts
Fyrra bindi

Handbækur

2024-10-30T11:39:17Z

Klara Þórhallsdóttir:

Leiðbeiningar um forvarnir vegna eldgoss

[[Viðbröð við eldgosi almennt]]
Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

[[Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti]]

Fagleg forvarsla safngripa
[[Fagleg forvarsla safngripa]]

Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga
[[Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga]]

Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum
[[Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum]]

Talning safngesta
[[Talning safngesta]]

Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi
[[Handbók um varðveislu safnkosts - Fyrra bindi]]

Handbækur

2024-10-29T15:52:29Z

Klara Þórhallsdóttir:

Talning safngesta

2024-10-29T15:45:11Z

Klara Þórhallsdóttir:

= Talning safngesta =

=== Uppspretta gagnlegra upplýsinga ===

Mikilvægt er að söfn haldi vel utan um upplýsingar um gesti sína. Telji þá og greini uppruna þeirra. Til að átta sig á hvaða hópar eru að koma í safnið og hvers konar þjónustu þeir þarfnast og hvar má gera betur.

Safnaráð bendir söfnum á tvær leiðir til að fylgjast með fjölda og uppruna gesta, einfalda safngestatalningu annars vegar og safngestakönnun hins vegar.

=== Safngestatalning ===
Safnaráð hefur gert einfalt eyðublað sem nota má við safngestatalningu hvort sem talningin fer fram á pappír eða í gegnum kassakerfi. Eyðublaðið má nálgast hér.

Eftirfarandi atriði er gott að hafa í huga við talningu safngesta:

* Greina milli:
** erlendra og innlendra gesta
** barna og fullorðinna
** þeirra sem greiða fullt gjald og þeirra sem greiða afslátttarkjör eins og lífeyrisþega, nemenda.

* Telja sérstaklega þá sem ekki greiða aðgang eins og meðlimir FÍSOS, ICOM og aðrir t.d. íbúar í sveitarfélaginu, meðlimir í vinafélagi, félagar í SÍM eða annað sem við á.

* Mikilvægt er að telja bæði fjölda skólahópa og fjölda nemenda í hverjum hóp. Gott er að greina þá hópa einnig eftir skólastigum.

* Við aðra hópa þarf að halda bæði utan um fjölda hópa og fjölda einstaklinga auk þess að halda utan um uppruna hópanna – það er hvort um innlenda eða erlenda gesti er að ræða.

* Rétt er að telja þá sem koma á sérstaka viðburði á vegum safnsins.Einnig er rétt að telja þá sem koma á viðburði sem aðrir sjá um í húsakynnum safnsins – fundi, veislur og þess háttar.

Best er að gera upp gestatalningu hvers dags fyrir sig og varðveita þær tölur til samanburðar.

Safnaráð biður söfn um upplýsingar úr gestatalningu í árlegri skýrslu sem viðurkenndum söfnum ber að skila til ráðsins. Mikilvægt er að tölur milli safna séu sambærilegar og því birtir ráðið þessar leiðbeiningar. Söfn sem ekki taka aðgangseyri eru hvött til að vanda til talningar gesta þó sumir flokkar detti út hjá þeim.

=== Safngestakönnun ===
Söfn sem vilja kynnast gestum sínum betur geta lagt fyrir þá kannanir af ýmsu tagi. Í slíkum könnnunum eru safngestir spurðir um allt frá menntun til neysluvenja auk þess sem þeir eru beðnir um að gefa mismunandi þáttum í starfsemi safnsins einkunn. Safnaráð hefur látið útbúa slíka könnun sem lögð var fyrir á söfnum víðsvegar um land árin 2010 og 2011. Sökum þess hve kostnaður var mikill og þátttaka lítil var hætt að leggja könnunina fyrir á vegum ráðsins en könnunin stendur þeim söfnum sem vilja nýta sér hana til boða.Hér má nálgast spurningarnarnar á íslensku og ensku.

Könnun þessi byggir á fyrirmynd frá Kulturstyrelsen í Kaupmannahöfn. Hægt er að leggja könnunina fyrir á pappír eða í tölvu. Benda má á einföld ókeypis kannanaforrit eins og [https://www.questionpro.com/ QuestionPro] og [https://www.surveymonkey.com/ SurveyMonkey].

Innblástur og leiðbeiningar má finna t.d. finna hjá [https://visitorstudies.org/about Visitor Studies Association] og hjá [https://www.riksutstallningar.se/ Riksutställningar] í Svíþjóð.

Talning safngesta

2024-10-29T15:44:32Z

Klara Þórhallsdóttir:

= Talning safngesta =

=== Uppspretta gagnlegra upplýsinga ===

Mikilvægt er að söfn haldi vel utan um upplýsingar um gesti sína. Telji þá og greini uppruna þeirra. Til að átta sig á hvaða hópar eru að koma í safnið og hvers konar þjónustu þeir þarfnast og hvar má gera betur.

Safnaráð bendir söfnum á tvær leiðir til að fylgjast með fjölda og uppruna gesta, einfalda safngestatalningu annars vegar og safngestakönnun hins vegar.

=== Safngestatalning ===
Safnaráð hefur gert einfalt eyðublað sem nota má við safngestatalningu hvort sem talningin fer fram á pappír eða í gegnum kassakerfi. Eyðublaðið má nálgast hér.

Eftirfarandi atriði er gott að hafa í huga við talningu safngesta:

* Greina milli:
** erlendra og innlendra gesta
** barna og fullorðinna
** þeirra sem greiða fullt gjald og þeirra sem greiða afslátttarkjör eins og lífeyrisþega, nemenda.

* Telja sérstaklega þá sem ekki greiða aðgang eins og meðlimir FÍSOS, ICOM og aðrir t.d. íbúar í sveitarfélaginu, meðlimir í vinafélagi, félagar í SÍM eða annað sem við á.

* Mikilvægt er að telja bæði fjölda skólahópa og fjölda nemenda í hverjum hóp. Gott er að greina þá hópa einnig eftir skólastigum.

* Við aðra hópa þarf að halda bæði utan um fjölda hópa og fjölda einstaklinga auk þess að halda utan um uppruna hópanna – það er hvort um innlenda eða erlenda gesti er að ræða.

* Rétt er að telja þá sem koma á sérstaka viðburði á vegum safnsins.Einnig er rétt að telja þá sem koma á viðburði sem aðrir sjá um í húsakynnum safnsins – fundi, veislur og þess háttar.

Best er að gera upp gestatalningu hvers dags fyrir sig og varðveita þær tölur til samanburðar.

Safnaráð biður söfn um upplýsingar úr gestatalningu í árlegri skýrslu sem viðurkenndum söfnum ber að skila til ráðsins. Mikilvægt er að tölur milli safna séu sambærilegar og því birtir ráðið þessar leiðbeiningar. Söfn sem ekki taka aðgangseyri eru hvött til að vanda til talningar gesta þó sumir flokkar detti út hjá þeim.

=== Safngestakönnun ===
Söfn sem vilja kynnast gestum sínum betur geta lagt fyrir þá kannanir af ýmsu tagi. Í slíkum könnnunum eru safngestir spurðir um allt frá menntun til neysluvenja auk þess sem þeir eru beðnir um að gefa mismunandi þáttum í starfsemi safnsins einkunn. Safnaráð hefur látið útbúa slíka könnun sem lögð var fyrir á söfnum víðsvegar um land árin 2010 og 2011. Sökum þess hve kostnaður var mikill og þátttaka lítil var hætt að leggja könnunina fyrir á vegum ráðsins en könnunin stendur þeim söfnum sem vilja nýta sér hana til boða.Hér má nálgast spurningarnarnar á íslensku og ensku.

Könnun þessi byggir á fyrirmynd frá Kulturstyrelsen í Kaupmannahöfn. Hægt er að leggja könnunina fyrir á pappír eða í tölvu. Benda má á einföld ókeypis kannanaforrit eins og [https://www.questionpro.com/ QuestionPro] og [https://www.surveymonkey.com/ SurveyMonkey].

Innblástur og leiðbeiningar má finna t.d. finna hjá Visitor Studies Association og hjá Riksutställningar í Svíþjóð.

Handbækur

2024-10-29T15:36:40Z

Klara Þórhallsdóttir:

Talning safngesta

2024-10-29T15:36:01Z

Klara Þórhallsdóttir: Bjó til síðu með „Talning safngesta Uppspretta gagnlegra upplýsinga Mikilvægt er að söfn haldi vel utan um upplýsingar um gesti sína. Telji þá og greini uppruna þeirra. Til að átta sig á hvaða hópar eru að koma í safnið og hvers konar þjónustu þeir þarfnast og hvar má gera betur. Safnaráð bendir söfnum á tvær leiðir til að fylgjast með fjölda og uppruna gesta, einfalda safngestatalningu annars vegar og safngestakönnun hins vegar. Safngestatalning S...“

Talning safngesta
Uppspretta gagnlegra upplýsinga
Mikilvægt er að söfn haldi vel utan um upplýsingar um gesti sína. Telji þá og greini uppruna þeirra. Til að átta sig á hvaða hópar eru að koma í safnið og hvers konar þjónustu þeir þarfnast og hvar má gera betur.

Safnaráð bendir söfnum á tvær leiðir til að fylgjast með fjölda og uppruna gesta, einfalda safngestatalningu annars vegar og safngestakönnun hins vegar.

Safngestatalning
Safnaráð hefur gert einfalt eyðublað sem nota má við safngestatalningu hvort sem talningin fer fram á pappír eða í gegnum kassakerfi. Eyðublaðið má nálgast hér.

Eftirfarandi atriði er gott að hafa í huga við talningu safngesta:

Greina milli:
erlendra og innlendra gesta
barna og fullorðinna
þeirra sem greiða fullt gjald og þeirra sem greiða afslátttarkjör eins og lífeyrisþega, nemenda.
Telja sérstaklega þá sem ekki greiða aðgang eins og meðlimir FÍSOS, ICOM og aðrir t.d. íbúar í sveitarfélaginu, meðlimir í vinafélagi, félagar í SÍM eða annað sem við á.
Mikilvægt er að telja bæði fjölda skólahópa og fjölda nemenda í hverjum hóp. Gott er að greina þá hópa einnig eftir skólastigum.
Við aðra hópa þarf að halda bæði utan um fjölda hópa og fjölda einstaklinga auk þess að halda utan um uppruna hópanna – það er hvort um innlenda eða erlenda gesti er að ræða.
Rétt er að telja þá sem koma á sérstaka viðburði á vegum safnsins.Einnig er rétt að telja þá sem koma á viðburði sem aðrir sjá um í húsakynnum safnsins – fundi, veislur og þess háttar.
Best er að gera upp gestatalningu hvers dags fyrir sig og varðveita þær tölur til samanburðar.

Safnaráð biður söfn um upplýsingar úr gestatalningu í árlegri skýrslu sem viðurkenndum söfnum ber að skila til ráðsins. Mikilvægt er að tölur milli safna séu sambærilegar og því birtir ráðið þessar leiðbeiningar. Söfn sem ekki taka aðgangseyri eru hvött til að vanda til talningar gesta þó sumir flokkar detti út hjá þeim.

Safngestakönnun
Söfn sem vilja kynnast gestum sínum betur geta lagt fyrir þá kannanir af ýmsu tagi. Í slíkum könnnunum eru safngestir spurðir um allt frá menntun til neysluvenja auk þess sem þeir eru beðnir um að gefa mismunandi þáttum í starfsemi safnsins einkunn. Safnaráð hefur látið útbúa slíka könnun sem lögð var fyrir á söfnum víðsvegar um land árin 2010 og 2011. Sökum þess hve kostnaður var mikill og þátttaka lítil var hætt að leggja könnunina fyrir á vegum ráðsins en könnunin stendur þeim söfnum sem vilja nýta sér hana til boða.Hér má nálgast spurningarnarnar á íslensku og ensku.

Könnun þessi byggir á fyrirmynd frá Kulturstyrelsen í Kaupmannahöfn. Hægt er að leggja könnunina fyrir á pappír eða í tölvu. Benda má á einföld ókeypis kannanaforrit eins og QuestionPro og SurveyMonkey.

Innblástur og leiðbeiningar má finna t.d. finna hjá Visitor Studies Association og hjá Riksutställningar í Svíþjóð.

Handbækur

2024-10-29T15:35:17Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum

2024-10-29T13:58:03Z

Klara Þórhallsdóttir: /* SÝNING, PÖKKUN OG GEYMSLA */

[[Mynd:Mynd nr.01.jpg|miðja|frameless|944x944dp]]

== '''SÝNING, PÖKKUN OG GEYMSLA''' ==

== '''TEXTÍLA Á SÖFNUM''' ==
[[Mynd:Mynd nr. 2.png|miðja|frameless|957x957dp]]

'''Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum.'''

 Þórdís Anna Baldursdóttir 2015

Öll réttindi áskilin.

Bók þessa má eigi afrita með neinum hætti, svo sem ljósmyndun, prentun, hljóðritun eða á annan sambærilegan hátt, að hluta eða í heild, án leyfis höfundar.

forvarslan@gmail.com

Inngangur.

Textílar eru mjög viðkvæmir fyrir rangri meðhöndlun, uppsetningu og pökkun. Þeir geta skemmst á tiltölulega stuttum tíma til dæmis upplitast, afmyndast varanlega eða rifnað. Hér verður fjallað um aðferðir og efnisval við uppsetningu textíla á sýningum og einnig um pökkun og varðveislu þeirra í safngeymslum.

Forvarsla er ýmist styrkjandi eða fyrirbyggjandi. Styrkjandi forvarsla felur í sér alla meðferð á gripnum sjálfum og á að vera framkvæmd af forverði. Fleiri geta sinnt fyrirbyggjandi forvörslu á söfnum með viðeigandi þjálfun og ráðgjöf. Starfsmenn og tæknifólk geta til dæmis útbúið form og gínur fyrir sýningar og pakkað og gengið frá safngripum til varðveislu í geymslu.

Leiðbeiningarnar eru sniðnar að íslenskum söfnum, fjallað er sérstaklega um textíla sem víða má finna á sýningum og í safngeymslum hérlendis: Búninga, handverk, hönnun, húsgögn, myndlist, kirkjugripi og jarðfundna textíla.

Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum

2024-10-29T13:54:02Z

Klara Þórhallsdóttir:

[[Mynd:Mynd nr.01.jpg|miðja|frameless|944x944dp]]

== '''SÝNING, PÖKKUN OG GEYMSLA''' ==

== '''TEXTÍLA Á SÖFNUM''' ==
[[Mynd:Mynd nr. 2.png|miðja|frameless|957x957dp]]

Inngangur.

Textílar eru mjög viðkvæmir fyrir rangri meðhöndlun, uppsetningu og pökkun. Þeir geta skemmst á tiltölulega stuttum tíma til dæmis upplitast, afmyndast varanlega eða rifnað. Hér verður fjallað um aðferðir og efnisval við uppsetningu textíla á sýningum og einnig um pökkun og varðveislu þeirra í safngeymslum.

Forvarsla er ýmist styrkjandi eða fyrirbyggjandi. Styrkjandi forvarsla felur í sér alla meðferð á gripnum sjálfum og á að vera framkvæmd af forverði. Fleiri geta sinnt fyrirbyggjandi forvörslu á söfnum með viðeigandi þjálfun og ráðgjöf. Starfsmenn og tæknifólk geta til dæmis útbúið form og gínur fyrir sýningar og pakkað og gengið frá safngripum til varðveislu í geymslu.

Leiðbeiningarnar eru sniðnar að íslenskum söfnum, fjallað er sérstaklega um textíla sem víða má finna á sýningum og í safngeymslum hérlendis: Búninga, handverk, hönnun, húsgögn, myndlist, kirkjugripi og jarðfundna textíla.

Mynd:Mynd nr. 2.png

2024-10-29T13:51:22Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd nr. 2

Mynd:Mynd nr.01.jpg

2024-10-29T13:48:20Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd á forsíðu Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum

Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum

2024-10-29T13:45:56Z

Klara Þórhallsdóttir:

[[Mynd:Mynd nr.1.png|miðja|988x988dp]]

Inngangur.

Textílar eru mjög viðkvæmir fyrir rangri meðhöndlun, uppsetningu og pökkun. Þeir geta skemmst á tiltölulega stuttum tíma til dæmis upplitast, afmyndast varanlega eða rifnað. Hér verður fjallað um aðferðir og efnisval við uppsetningu textíla á sýningum og einnig um pökkun og varðveislu þeirra í safngeymslum.

Forvarsla er ýmist styrkjandi eða fyrirbyggjandi. Styrkjandi forvarsla felur í sér alla meðferð á gripnum sjálfum og á að vera framkvæmd af forverði. Fleiri geta sinnt fyrirbyggjandi forvörslu á söfnum með viðeigandi þjálfun og ráðgjöf. Starfsmenn og tæknifólk geta til dæmis útbúið form og gínur fyrir sýningar og pakkað og gengið frá safngripum til varðveislu í geymslu.

Leiðbeiningarnar eru sniðnar að íslenskum söfnum, fjallað er sérstaklega um textíla sem víða má finna á sýningum og í safngeymslum hérlendis: Búninga, handverk, hönnun, húsgögn, myndlist, kirkjugripi og jarðfundna textíla.

Mynd:Mynd nr.1.png

2024-10-29T13:43:38Z

Klara Þórhallsdóttir:

Mynd á forsíðu

Handbækur

2024-10-29T13:29:33Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum

2024-10-29T13:22:03Z

Klara Þórhallsdóttir:

Inngangur.

Textílar eru mjög viðkvæmir fyrir rangri meðhöndlun, uppsetningu og pökkun. Þeir geta skemmst á tiltölulega stuttum tíma til dæmis upplitast, afmyndast varanlega eða rifnað. Hér verður fjallað um aðferðir og efnisval við uppsetningu textíla á sýningum og einnig um pökkun og varðveislu þeirra í safngeymslum.

Forvarsla er ýmist styrkjandi eða fyrirbyggjandi. Styrkjandi forvarsla felur í sér alla meðferð á gripnum sjálfum og á að vera framkvæmd af forverði. Fleiri geta sinnt fyrirbyggjandi forvörslu á söfnum með viðeigandi þjálfun og ráðgjöf. Starfsmenn og tæknifólk geta til dæmis útbúið form og gínur fyrir sýningar og pakkað og gengið frá safngripum til varðveislu í geymslu.

Leiðbeiningarnar eru sniðnar að íslenskum söfnum, fjallað er sérstaklega um textíla sem víða má finna á sýningum og í safngeymslum hérlendis: Búninga, handverk, hönnun, húsgögn, myndlist, kirkjugripi og jarðfundna textíla.

Handbók - Sýning, pökkun og geymsla textíla á söfnum

2024-10-29T13:20:16Z

Klara Þórhallsdóttir: Bjó til tóma síðu

Fagleg forvarsla safngripa

2024-10-29T13:07:54Z

Klara Þórhallsdóttir:

'''Viðmið frá [[wikipedia:National_Museum_of_Iceland|Þjóðminjasafni Íslands]]'''

Forvarsla stuðlar að varðveislu sem skiptist í styrkjandi forvörslu og fyrirbyggjandi forvörslu. Söfn eru skyld til að sinna fyrirbyggjandi forvörslu í daglegu starfi. Í því felst að skapa ákjósanlegt umhverfi í sýningarsölum og í geymslum til að tryggja langtímavarðveislu safngripa.

Ákjósanlegt umhverfi getur verið mismunandi eftir því úr hvaða efni og í hvaða ástandi gripirnir eru. Þegar fagþekking er ekki til staðar er söfnunum bent á að leita ráðlegginga fagsfólks einkum til sérfræðinga viðkomandi höfuðsafna.

Nauðsynlegt er að geymslurými fyrir safngripi séu skipulögð og notuð á faglegan hátt varðandi vinnubrögð og efnisnotkun:

* Nauðsynlegt er að gera áætlun um úrbætur í gripageymslum með það markmið að bæta öryggi gripa og halda umhverfi stöðugu (rakastig, hitastig) og ljósmagni í lágmarki.

* Nauðsynlegt er að búa til verklagsreglur varðandi umgang í geymslum.

* Nauðsynlegt er að stuðla að faglegri pökkun á gripum með því að nota viðurkenndar umbúðir.

* Nauðsynlegt er að búa til hilluskrá þar sem haldið er utan um staðsetningu gripa í geymslum.

* Nauðsynlegt að hafa neyðaráætlun fyrir safnkostinn. Um er að ræða viðbragðsáætlun sem unnin er í samráði við slökkviliðsmenn, þar sem viðbrögð við bruna eða vatnsleka eru skilgreind. Einnig er mikilvægt að íhuga viðbrögð vegna jarðskjálfta.

* Nauðsynlegt er að byggja upp yfirsýn yfir ástand safnskosts með því að skrá grunnmat á ástandi gripa um leið og gripirnir eru skráðir í safnkostinn.

* Nauðsynlegt er að gera áætlun um þörf fyrir styrkjandi forvörslu og fá mat menntaðs forvarðar til að forgangsraða verkefnum.

NJ 24.06.2008

Ítarlegri upplýsingar og leiðbeiningar er að finna í [https://safnarad.is/vidurkennd-sofn/leidbeiningar-fyrir-vidurkennd-sofn/ Handbók um varðveislu safnkosts] sem má finna hér á vef [https://safnarad.is/ safnaráðs].

Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga

2024-08-28T12:32:45Z

Klara Þórhallsdóttir:

== Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga ==

=== '''Hvaða áhrif hefur þetta á safnkostinn?''' ===
Ein af afleiðingum eldgossins á Reykjanesskaga er loftmengun af völdum brennisteinstvíoxíð (SO2). Séu byggingar ekki með loftræstikerfi með kolasíum á gasið greiða leið inn og getur valdið skaða, t.a.m. á safnkosti. Samkvæmt upplýsingum frá sérfræðingum á Umhverfisstofnun má gera ráð fyrir að gildi innanhúss séu þau sömu og utanhúss nema gripið sé til sérstakra ráðstafana. Hægt er að skoða staðbundin gildi á [https://loftgaedi.is/?zoomLevel=7&lat=64.894972&lng=-18.675028 www.loftgaedi.is].

Hækkuð gildi SO2 verða til þess að gripirnir hrörna hraðar en ella. SO2 veldur oxunaráhrifum á málma sem leiðir til tæringar þeirra. Gasið getur einnig breyst í brennisteinssýru (H2SO4) í röku lofti og sýran hefur neikvæð áhrif á lífræn efni.

SO2 getur m.a. valdið skemmdum á:

** Öllum málmum, einkum þó á kopar og silfri.

** Silfurútfellingar geta myndast á filmum, glerplötum og ljósmyndapappír.

** Málning og litir í vefnaði fölna.

** Leður missir styrk og sveiganleika. Verður brothætt og púðurkennt.

** Pappír gulnar og verður stökkur.

** Ull og silki missa styrk og teygjanleika.

** Bómull, lín, viskósi og nælon verða stökk og brothætt.

** Alabastur (og annar kalksteinn)

Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga

2024-08-28T12:27:35Z

Klara Þórhallsdóttir: Bjó til síðu með „Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga“

Forvarnir vegna eldgoss á Reykjanesskaga

Handbækur

2024-08-28T12:25:01Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbækur

2024-08-28T12:24:38Z

Klara Þórhallsdóttir:

Handbækur

2024-08-28T12:24:15Z

Klara Þórhallsdóttir:

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-28T12:21:02Z

Klara Þórhallsdóttir:

== Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020 ==

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|engin|thumb|260x260px|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|150x150px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''

[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|engin|thumb|Silfurskottuétinn pappír|271x271dp]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-28T12:20:31Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|engin|thumb|260x260px|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|150x150px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''

[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|engin|thumb|Silfurskottuétinn pappír|271x271dp]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-28T11:30:48Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|engin|thumb|188x188dp|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|150x150px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''

[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|engin|thumb|Silfurskottuétinn pappír]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-28T11:29:59Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|engin|thumb|188x188dp|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|150x150px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''

[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-28T11:26:44Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|engin|thumb|188x188dp|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-28T11:22:58Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|179x179dp|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]

<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:56:38Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== '''Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti''' ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''
[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]
'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

<blockquote>.</blockquote>

<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:56:21Z

Klara Þórhallsdóttir: /* Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur. */

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''
[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi]]
'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''. Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum. ''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

<blockquote>.</blockquote>

<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:55:06Z

Klara Þórhallsdóttir: /* Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða */

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi|146x146px]]
'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''.

Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum.

''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

<blockquote>.</blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:54:25Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi|202x202px]]
'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''.

Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum.

''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

<blockquote>.</blockquote><blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:48:27Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|152x152px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara. ''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi|202x202px]]

<blockquote>

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''.

Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum.

''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''</blockquote>

<blockquote>.</blockquote><blockquote></blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:45:03Z

Klara Þórhallsdóttir: /* Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða */

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|132x132px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara.

''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi|151x151px]]

<blockquote>

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''.

Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum.

''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''</blockquote>

<blockquote>.</blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|253x253dp|Silfurskottuétinn pappír]]
[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

<blockquote></blockquote>'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:41:25Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|132x132px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara.

''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''.

Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum.

''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi|164x164dp]]

<blockquote>

</blockquote>

<blockquote>.</blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''
[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|Silfurskottuétinn pappír]]

[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]

<blockquote></blockquote>'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.

Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__

Leiðbeiningar um skordýraeftirlit í safnkosti

2024-08-27T16:39:01Z

Klara Þórhallsdóttir:

Fræðslupistlar safnaráðs – 1/2020

== Nartað í menningararfinn: skordýr í safnkosti ==

Ýmislegt ógnar öryggi safngripa og annarra menningarminja, og er eitt þeirra skordýr. Þau geta unnið mikinn skaða á fremur stuttum tíma og er því mikilvægt að fylgjast vel með allri skordýraumferð í geymslum og á sýningum safna.

Algengustu skordýrin sem finnast hérlendis í safneignum eru um sextán talsins, og eru ákveðnar bjöllu- og mölflugutegundir tíðastar. Að auki eru svo auðþekkjanlegri skordýr eins og húsfluga og silfurskotta.

Hér eru teknar saman helstu upplýsingar<ref>Fyrir nákvæmari upplýsingar er vísað í Handbók um varðveislu safnkosts II (2018), Kafli IV: Lífrænir skaðvaldar, bls. 155-194.</ref> um þessa óvelkomnu gesti, að hverju þeir laðast helst og hvaða ráðum má beita til þess að minnka hættuna á skordýraskaða.

=== '''Algengustu skaðvaldarnir''' ===
[[Mynd:Hamgæra.png|alt=Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr|thumb|138x138px|Hamgæra, lirfa og fullorðið dýr]]

==== '''Bjöllur''' ====

===== '''Gærubjöllur: hamgæra, búrgæra, feldgæra''' =====
Lirfurnar sjást sjaldan enda eru þær ljósfælnar, éta sig inn í safngripi og fela sig þar. Fullorðin dýr

sækja í ljós og finnast því gjarnan í gluggakistum og ljósakrónum.

''Skaðar: textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Veggjatítla.png|alt=Veggjatítla|thumb|138x138px|Veggjatítla ]]

===== '''Títlubjöllur: veggjatítla, húsþjófur, brauðtítla, hveitibjalla''' =====
Veggjatítla getur fundist í byggingarvið húsa. Í gömlum timburhúsum má stundum finna afmarkaða staði þar sem veggjatítlur geta þrifist, t.d. þar sem húshitun nær ekki til: á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum, eða þar sem vatnsleki hefur orðið.

'''Húsþjófur''' þrífst jafnt í upphituðum sem óupphituðum húsakynnum og þolir töluvert lægra hitastig en margar aðrar bjöllur.[[Mynd:Bakhlið málverks .png|alt=Göt í málverki eftir veggjatítlu|thumb|137x137px|Göt í málverki eftir veggjatítlu]]'''Brauðtítla''' sækir í ljós.

'''Hveitibjalla''' þrífst best í góðum hita (kjörhiti 28°C). ''Skaðar: pappír, við, leður, skinn, málverk, náttúrugripi''

'''Húsvinur''' finnst í híbýlum þar sem mygla er til staðar.

<blockquote></blockquote>

=== '''Mölflugur''' ===
[[Mynd:Fatamölur.png|alt=Fatamölur|thumb|151x151dp|Fatamölur]][[Mynd:Gestamotti .png|alt=Gestamotti |thumb|132x132px|Gestamotti ]]

==== '''Mölfiðrildi: fatamölur og ullarmölur'''. ====
Lirfurnar skaða með viðstöðulausu áti sínu. Mölfiðrildi eru ljósfælin, halda sig í dimmum hornum, skápum eða geymslum og láta lítið fyrir sér fara.

''Skaðar:'' ''textíl, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

'''Lítil fiðrildi: húsmotti og gestamotti'''.

Lifa jafnt í upphituðum sem lítt hituðum húsakynnum.

''Skaðar: pappír, leður, skinn, málverk, náttúrugripi.''

[[Mynd:Göt .png|vinstri|thumb|Göt í fóðri veggteppis, líklega eftir mölfiðrildi|164x164dp]]

<blockquote>

</blockquote>

<blockquote>.</blockquote>

=== '''Önnur algeng skordýr sem geta valdið skaða''' ===
[[Mynd:Húskakkalakki.png|thumb|161x161px|Húskakkalakki]]'''Kakkalakkinn''' er ljósfælinn og er helst á ferð á nóttunni. Skaðar: ''pappír, leður, skinn, náttúrugripi.''

'''Silfurskottur''' þrífast best við 25–30°C og 75–97% raka.
[[Mynd:Silfurskotta.png|thumb|159x159dp|Silfurskotta]]
Skotturnar eru sérlega skæðar í dimmum og rökum geymslum. Skaðar: ''pappír, textíl, málverk.''

[[Mynd:Silfurskottuétinn pappír.jpg|vinstri|thumb|174x174px|Silfurskottuétinn pappír]]

<blockquote>
</blockquote>[[Mynd:Ryklús.png|thumb|120x120px|Ryklús]]<blockquote>'''Húsflugur''' vaxa hægt í köldu umhverfi, en 25-35°C er sá hiti sem þær þrífast best við.</blockquote>Lirfurnar lifa á margs konar úrgangi en fullorðnu flugurnar á sykri og fljótandi fæðu

Skaðar: ''pappír, málverk.''

'''Ryklýs''' geta verið hvimleiðar nái þær miklum fjölda. Tilvist þeirra bendir til þess að raki og mygla séu til staðar.

Skaðar: ''pappír, textíl.''<blockquote></blockquote>

=== '''Hver er hvar?''' ===
Mikilvægt er að greina dýrin þar sem þau valda ekki öll skaða. Þegar ummerki skordýra finnast er ráðlagt að byrja á því að skoða efni griparins sem þá auðveldar greiningu.

[[Mynd:Tafla.jpg|miðja|frameless|688x688dp]]<references />
__FORCETOC__